Allar tilraunir til breytinga á stjórnkerfi fiskveiða eru líklegar til að valda deilum. Það leiðir af sjálfu sér þegar menn hafa margslungna hagsmuni á annað borðið en takmarkaða auðlind á hitt. Helsti vandinn er sá að mönnum hættir til að setja fram of mörg ósamrýmanleg markmið.

Sjávarútvegsráðherra hefur haft frumvarp að nýjum fiskveiðistjórnarlögum í smíðum um hríð. Flestir gera ráð fyrir að það verði eitt af helstu átakamálum Alþingis á úthallandi vetri. Það merkir að litlar líkur eru taldar á að nægjanlega breið samstaða náist um þær hugmyndir.

Þá vaknar áleitin spurning: Er skynsamlegt að efna til átakaumræðu ef ólíklegt er talið að hún leiði til meiri friðar en nú ríkir um þessi mál? Hvað vinnst með því?

Hugmyndir sjávarútvegsráðherra gera ráð fyrir þeirri meginbreytingu að gerðir verði nýtingarsamningar við útgerðir til ákveðins tíma. Jafnframt munu vera áform um að færa gjaldtökuna nær raunverulegum auðlindaskatti og fjær því að vera eins konar sérstakur tekjuskattur eins og verið hefur.

Vinstri stjórnin reyndi að koma fram breytingum sem byggðu á nýtingarsamningahugmyndinni. Þrátt fyrir ýmsa ágalla er hún ekki með öllu fráleit. En þegar til átti að taka var engin eining í þingliði stjórnarinnar um þá leið. Hún naut einnig takmarkaðs stuðnings stjórnarandstöðunnar sem nú situr við ríkisstjórnarborðið.

Satt best að segja virðist ekki vera eftir miklu að slægjast að endurtaka leikinn frá síðasta kjörtímabili.

Markmiðin

Jafnvel þótt unnt væri að knýja fram breytingar við slíkar aðstæður bendir fátt til að með þeim yrði tryggður sá friður sem atvinnugreinin þarfnast.

Aðalatriðið er að menn komi sér saman um markmiðin. Með ákveðinni einföldun má segja að reiptogið hafi staðið um tvö andstæð sjónarmið.

Annars vegar eru félagsleg markmið. Í þeim felst að reglurnar tryggi byggð sem víðast, rekstur sem flestra skipa og atvinnu fyrir fleiri. Pólitíkin ræður þá mestu um þróun atvinnugreinarinnar.

Hins vegar eru efnahagsleg markmið. Í þeim felst að reglurnar knýi á um hagræðingu og arðsemi. Markaðurinn ræður þá mestu um þróun mála.

Kosturinn við félagslegu leiðina er atvinna fyrir fleiri. Ókostirnir felast í lægri tekjum og minni afrakstri þjóðarinnar. Ríkið þyrfti einnig í ríkari mæli að tryggja fjármagn inn í greinina.

Markaðsleiðin þýðir aftur á móti færri störf við veiðar og hefðbundna vinnslu en hærri laun og meiri ávinning fyrir þjóðarbúið. Það er líka besta leiðin til að treysta arðsemi fyrirtækjanna og opna fyrir fjárfestingu í nýsköpun sem aftur fjölgar betur launuðum störfum.

Markaðslausnin er uppistaðan í því kerfi sem verið hefur við lýði í aldarfjórðung. Að ákveðnu marki hefur þó verið tekið tillit til félagslegra sjónarmiða á kostnað hagsmuna heildarinnar. Vinstri stjórnin gekk mjög langt í því á síðasta kjörtímabili að auka hlut fálagslega kerfisins.

Almenningur hefur notið hagræðingar í sjávarútvegi í gegnum hærra gengi sem styrkt hefur kaupmátt. Um það hefur ekki verið góð sátt. Því hafa kröfur um skattheimtu aukist. Almenningur nýtur þá hagræðingarinnar í gegnum skatta sem þingmenn útdeila síðan.

Það er erfitt að verja annað markmið en það sem eykur mest ábata greinarinnar og þjóðarheildarinnar. Vandinn er að koma ábatanum út til fólksins í eðlilegum hlutföllum eftir þessum tveimur leiðum gengis og skattheimtu. Leitin að sátt ætti að snúast um þetta.

Frjóar umræður

Fyrr í þessum mánuði efndi Viðreisn til fjölmenns fundar um nýjar leiðir í fiskveiðistjórnun. Formaður nýrra heildarsamtaka fyrirtækja í sjávarútvegi, Jens Garðar Helgason, ræddi þar með skarpri og metnaðarfullri sýn á framtíðina um þau tækifæri sem felast í því að tengja saman veiðar og margvíslega nýsköpun í hátækni.

Til þess að nýta þá möguleika sem við blasa með nýrri þekkingu þarf greinin að búa við góð efnahagsleg skilyrði. Það þarf að styrkja samkeppnishæfnina en ekki veikja. Ánægjulegt er að forysta nýrra samtaka sýnist vera opin fyrir málefnalegri umræðu sem leitt gæti í átt til friðsamlegrar sambúðar sjávarútvegsins og fólksins í landinu.

Á sama fundi kynnti Benedikt Jóhannesson hugmyndir um svokallaða markaðslausn. Segja má að hún felist í því að í stað þess að stjórnmálamenn semji um nýtingartíma verði hann fundinn með uppboði á ákveðnu hlutfalli aflaheimilda á hverju ári. Um leið ræður markaðurinn því afgjaldi sem renna á í ríkissjóð.

Það er ekkert alveg nýtt undir nálinni í þessum efnum. En hér er á ferðinni útfærsla sem er vel þess virði að ræða til þrautar í þeim tilgangi að gefa greininni viðspyrnu til að takast á við nýjar áskoranir með langtíma sjónarmið í huga um leið og eðlilegt afgjald kemur í ríkissjóð eftir leiðum markaðarins.

Vel færi á því að flytja frjóa umræðu þessara tveggja manna inn í sali Alþingis.

Kenningin ríkisstjórnarinnar er þessi: Það má slíta aðildarviðræðum og afturkalla umsóknina með einfaldri samþykkt Alþingis en á hinn bóginn þarf þjóðaratkvæði til að sækja um á ný. Sjálf ætlar ríkisstjórnin aldrei að leggja það til. Því verður aldrei þjóðaratkvæði svo lengi sem hún situr.

Stórir hópar stuðningsmanna ríkisstjórnarflokkanna og allir stjórnarandstöðuflokkarnir á Alþingi eru fylgjandi því að þjóðin fái að ákveða hvort viðræðum verður haldið áfram eða slitið. Skoðanakannanir sýna að ríflegur meirihluti þjóðarinnar er á þessu máli. Auk þess hafa meir en fimmtíu og fimm þúsund kjósendur skriflega skorað á ríkisstjórnina að efna til þjóðaratkvæðis.

Alþingi getur samkvæmt stjórnarskrá ákveðið afturköllun. En ljóst er að það verður ekki gert eins og sakir standa nema í stríði við þorra kjósenda. Forystumenn ríkisstjórnarflokkanna hafa engin rök fært fram fyrir því að það stríð sé þjóðhagslega nauðsynlegt.

Almenningsálitið knúði ríkisstjórnina til að láta undan síga í málinu í vor sem leið fyrir þá sök helsta að hún gat ekki fært rök fyrir þjóðhagslegu mikilvægi viðræðuslitanna. Auðveldara reyndist að sýna fram á hitt að fyrir hagsmuni þjóðarinnar væri skynsamlegra að halda þessari leið opinni. Ríkisstjórnin tapaði rökræðunni og hikaði við að beita valdinu.

Svikakenningin

Málefnalega hefur ekkert breyst síðan í fyrra. Það eina sem horfir á annan veg við er að ríkisstjórnin sýnist nú vera staðföst í því að beita valdinu sem hún hefur á Alþingi gegn rökræðunni sem hún tapaði úti á meðal fólksins.

Ríkisstjórnin teflir aðallega fram tveimur málsástæðum til höfuðs þeirri ósk að þjóðin fái sjálf að taka þessa ákvörðun.

Önnur er að ákvörðun Alþingis um aðildarumsóknina á sínum tíma hafi verið fengin með svikum og hafi því aldrei haft raunverulegt gildi. Hin er að ríkisstjórninni sé ómögulegt, sannfæringar sinnar vegna, að framkvæma þjóðarviljann eins og hann birtist í skoðanakönnunum.

Lítum fyrst á svikakenninguna. Aðildartillagan byggði vissulega á samkomulagi milli Samfylkingar og VG. Það dugði þó ekki til því nokkrir þingmenn VG greiddu atkvæði á móti. Hins vegar stóðu nokkrir þingmenn Sjálfstæðisflokks og Framsóknar með málinu og tryggðu því framgang. Tveir þingmenn úr Sjálfstæðisflokki og VG sátu svo hjá.

Sannarlega hefði verið rétt á þeim tíma að fara að tillögu formanns og þáverandi varaformanns Sjálfstæðisflokksins um þjóðaratkvæði. Það hefði pólitískt styrkt umsóknarferlið. En hvernig svo sem kaupin gerðust á milli þáverandi stjórnarflokka tók Alþingi lögmæta ákvörðun. Enginn hefur umboð til að segja að sumar ákvarðanir Alþingis séu gildar en aðrar ekki.

Kjarni málsins er þó sá að það er fullkomin rökleysa að halda því fram að fyrir þá sök að meirihluti þingmanna VG hafi samþykkt umsóknina án þjóðaratkvæðis séu ekki efni til að halda þjóðaratkvæði um framhaldið. Þessu geta þeir einir haldið fram sem vilja síður að þeir séu teknir alvarlega.

Ómöguleikakenningin

Lítum síðan á ómöguleikakenninguna. Hún er vígstaða sem stjórnarflokkarnir sömdu einir um eftir kosningar. Fyrir þær gáfu frambjóðendur Sjálfstæðisflokksins mjög skýr fyrirheit um þjóðaratkvæði á fyrri hluta kjörtímabilsins.

En þeir gerðu meira. Þeir hétu því að ný ríkisstjórn sem þeir ættu aðild að myndi framfylgja vilja þjóðarinnar á hvern veg sem hún yrði. Það er velþekkt í öðrum þingræðisríkjum að flokkar heiti því að fylgja meirihlutavilja sem fæst í þjóðaratkvæði. Vissulega er það heldur ekki óþekkt að ríkisstjórnir kjósi að víkja gangi þjóðaratkvæði gegn vilja þeirra.

Hitt er aftur á móti alveg fordæmalaust að flokkar sem lofað hafa þjóðaratkvæði hafni því þegar til kastanna kemur með þeim rökum að þeim sé eftir eðli máls ómögulegt að framfylgja niðurstöðunni. Það gera þeir einir sem sækjast ekki eftir að vera teknir alvarlega.

Stjórnarsáttmálinn er reyndar stundum notaður sem afsökun fyrir svikum á kosningaloforðunum. Trúlega er það rétt að Framsókn hafi króað samstarfsflokkinn af í þessari blindgötu þegar í stjórnarmyndunarviðræðunum. Nú telur hún stríðið um afturköllun augljóslega mikilvægara og brýnna en öll önnur mál.

Framsókn hefur tapað meir en helmingi fylgis síns meðan Sjálfstæðisflokkurinn heldur sínu. Sjálfstæðisflokkurinn gæti knúið fram alþingskosningar ef hann vildi. Það kynni að vera leið út úr ógöngunum í þessu máli fyrst forystuflokkur ríkisstjórnarinnar telur það stærra og meira en önnur sem hún glímir við.

Þá verður kosið á milli þeirra flokka sem vilja þjóðaratkvæði og hinna. Að því kemur óhjákvæmilega. Og trúlega er betra að það gerist fyrr en seinna í ljósi þess að nú á að setja önnur mál í skuggann hvort eð er. Í þingkosningum er alltént enginn í bóndabeygju ómöguleikakenningarinnar.

Sú persónulega gagnrýni sem forsætisráðherra hefur sætt fyrir að hafa ekki tekið þátt samstöðugöngunni í París um síðustu helgi er um sumt ómakleg. Ákvörðun hans varpar á hinn bóginn ljósi á hættulega veikleika í utanríkisstefnu ríkisstjórnarinnar.

Þessi atburður gefur því tilefni til að beina athyglinni að þeim texta sem stjórnarflokkarnir komu sér saman um í stjórnarsáttmálanum um nýja vini í alþjóðasamfélaginu. Vandi Íslands liggur í hugmyndafræðinni sem þar býr að baki.

Vitaskuld var það vandræðalegt að forsætisráðherra sá ekki fyrir að hann sæti einn þjóðarleiðtoga heima. En hitt skiptir í raun og veru meira máli hvort forsætisráðherra Íslands styðst við þann hugmyndafræðilega bakhjarl í stjórnarstefnunni að samstaða þyki sjálfsögð af þeim sökum hvort sem bregðast þarf skjótt við eða þeir eru fleiri eða færri sem taka sama pól í hæðina.

Það var þetta sem vantaði. Hefði stjórnarsáttmálinn verið skýr um samstarf og samvinnu með Evrópuþjóðunum á grundvelli þeirra hugsjóna sem hún er reist á er ólíklegra að svo stórt pólitískt slys hefði orðið. Skipstjóra án áttavita er einfaldlega hættara við að lenda í hafvillu en hinum.

Engin rök standa til þess að efast um samhug forsætisráðherra með þeim sem létu lífið í hryðjuverkaárásunum í París þrátt fyrir heimasetu hans. Kjarni málsins er sá að ganga þjóðarleiðtoganna var tákn um miklu meira. Hún sýndi virka pólitíska einingu sem andstæðingar lýðræðis og mannréttinda munu ekki geta brotið á bak aftur.

Hvar viljum við vera?

Þetta merkir ekki að ástæða sé til að efast um virðingu forsætisráðherra og ríkisstjórnarinnar fyrir lýðræði og mannréttindum. Vandi Íslands er aftur á móti sá að ríkisstjórnin telur sig geta varið þá hagsmuni eftir öðrum leiðum en með frekari samvinnu við aðrar Evrópuþjóðir.

Í stjórnarsáttmálanum er ekki minnst á þá grundvallarþætti sem mótað hafa utanríkisstefnu Íslands í áratugi: Aðildina að Atlantshafsbandalaginu og evrópska efnahagssvæðinu. Í staðinn er í fyrsta skipti lögð sú lína að framtíðarhagsmunir Íslands verði best tryggðir með samvinnu við Kína, Rússland, Indland og Brasilíu.

Ekki var þó unnt að lesa úr sáttmála stjórnarflokkanna að stefnt væri að því að Ísland yfirgæfi þær alþjóðastofnanir sem hafa verið brjóstvörn pólitískra hugsjóna landsins og stökkpallur efnahagslegra framfara. En hitt fór ekki milli mála að áformin voru skýr um að treysta ætti á nýja bandamenn bæði í pólitísku og efnahagslegu tilliti.

Ytri aðstæður leiddu til þess að utanríkisráðherra hætti fljótlega að vísa í stjórnarsáttmálann. Í framkvæmd virðist utanríkisstefnan því reist á einhvers konar hugmyndafræðilegu tómarúmi. Engin skýr sýn er um það hvar við viljum vera í alþjóðasamfélaginu til að verja hugsjónir okkar og sækja fram efnahagslega.

Í gegnum tíðina hefur iðulega komið til ágreinings við einstakar bandalagsþjóðir okkar vegna tiltekinna mála. En menn kappkostuðu jafnan að leysa hann með samningum fremur en að rjúfa samstarfið. Í því lágu meiri hagsmunir. Nú er hver vandi sem upp kemur notaður til þess að skilgreina bandalagsþjóðirnar sem óvinveitt ríki og sérhvert samkomulag sem uppgjöf og skerðingu á fullveldi landsins.

Heimaseta forsætisráðherra um síðustu helgi er tákn um þetta hugmyndafræðilega tómarúm.

Öllu snúið öfugt

Andstæðingar aðildar Íslands að Evrópusambandinu telja að þeir erfiðleikar sem sum Evrópuríki hafa glímt við í kjölfar fjármálakreppunnar 2008 séu rök gegn frekara samstarfi. Þeir telja að þær nýju ógnir sem steðja að vestur Evrópu vegna framgöngu Rússa séu rök fyrir því að Íslands haldi sér sem lengst í burtu.

Það álit hefur jafnvel sést að verjast eigi hryðjuverkum af því tagi sem framin voru í París á dögunum með því að ganga ekki í Evrópusambandið.

Að einhverju marki byggir þessi afstaða á þeirri hugsun að alþjóðasamstarf verði að skila Íslandi einhliða ávinningi. Öll gagnkvæmni feli í sér fullveldisafsal.

Reynsla Íslands og annarra þjóða hefur hins vegar sýnt að í raun eru þessu öfugt farið. Efnahagsörðugleikar okkar og annarra eru rök fyrir meira samstarfi. Nýjar ógnir Rússa eru rök fyrir virkari og þéttari pólitískri samvinnu annarra Evrópuþjóða. Eins er engin þjóð eyland gagnvart hryðjuverkaógn samtímans.

Að öllu þessu virtu verður heimaseta forsætisráðherra heldur ekki slitin úr samhengi við þá ákvörðun hans að eyða næstu mánuðum í stórstyrjöld um afturköllun aðildarumsóknarinnar.

Þó að þátttakan í Parísargöngunni hafi náð út fyrir raðir Evrópusambandsins er alveg ljóst að það hefði verð snúnara eftir að hafa gengið í fylkingarbrjósti á þeim mikla samstöðuvettvangi að koma heim til að knýja á um formleg viðræðuslit við þær þjóðir sem voru burðarásinn í þeirri einingu og þeim styrk sem þar var sýndur.

]]> http://afkogunarholi.is/skipstjori-an-attavita/feed/ 0 http://afkogunarholi.is/taflstada-sjalfstaedisflokksins-threngist/ http://afkogunarholi.is/taflstada-sjalfstaedisflokksins-threngist/#comments Fri, 09 Jan 2015 12:16:17 +0000 http://afkogunarholi.is/?p=285  

Forsætisráðherra rauf þögnina um utanríkismálin um síðustu helgi með því að boða nýja tillögu um afturköllun aðildarumsóknarinnar að Evrópusambandinu. Það merkir að í stað hlés á viðræðum verður þeim formlega slitið.

Ríkisstjórnin seig undan almenningisálitinu síðastliðið vor og stakk tillögu af þessu tagi ofan í skúffu utanríkisnefndar Alþingis. Eftir það hefur allt verið á huldu um hvernig stjórnin hygðist halda á málinu.

Yfirlýsing forsætisráðherra er því ekkert aukaatriði. Hún hefur augljós áhrif á stöðu landsins út á við. En hún gæti einnig leitt til breytinga á pólitísku landslagi inn á við. Samt sem áður bar hún öll merki þess að vera tilviljanakennt andsvar við áreiti fremur en ígrunduð og þaulrædd niðurstaða við ríkisstjórnarborðið eftir sjö mánaða umhugsunartíma.

Um áramótin deildu hatrömmustu andstæðingar Evrópusambandsaðildar mjög hart á ríkisstjórnina fyrir að þegja um áform sín um slit á aðildarviðræðunum. Yfirlýsing forsætisráðherra eyðir vissulega þeirri óvissu. Þó að málið sýnist að mestu órætt milli stjórnarflokkanna eru þeir eigi að síður bundnir í báða skó á eftir.

Forsætisráðherrann svaraði hins vegar engu um hitt hvernig ríkisstjórn hans hyggst tengja saman markmið um efnahagslega viðreisn þjóðarbúsins og samvinnu við aðrar þjóðir og alþjóðasamtök. Um það lykilatriði ríkir áfram grafarþögn.

Andstætt íslenskum hagsmunum

Í samtímanum ræðst efnahagsleg framþróun einstakra ríkja í verulegum mæli af því hvernig þau koma ár sinni fyrir borð í alþjóðlegri samvinnu. Eftir heimskreppuna miklu gerðu margar þjóðir þau mistök að reisa hærri múra sín á milli í stað þess að fella þá.

Í þessu ljósi er það mikið veikleikamerki fyrir ríkisstjórnina að hugmyndir hennar um utanríkisstefnuna skuli vera svo óljósar að hún er annað hvort afgreidd með þögn eða einföldum slagorðum. Um leið er þessi staða veikleiki Íslands.

Það var viturlegt af ríkisstjórninni að láta undan síga þegar fólkið í landinu reis upp gegn viðræðuslitatillögunni. Að sama skapi er það óviturlegt að ætla að þröngva henni fram nú.

Í fyrsta lagi er það skýr meirihlutavilji þjóðarinnar að hún fái sjálf að gera út um svo stórt mál hvort halda eigi viðræðunum áfram eða slíta þeim. Þar við bætist að forystumenn Sjálfstæðisflokksins lofuðu því fyrir kosningar.

Það er ögrun að hundsa þennan þjóðarvilja og þessi loforð. Svo ekki sé tekið djúpt í árinni er ólíklegt að slík ögrun verki eins og klæði séu borin á vopn. Hitt er sennilegra að hún auki á pólitískar ýfingar í ljósi þeirrar hörku sem nú er í aðsigi í kjaramálum. Það er ekki alltaf skynsamlegt að vera í orrustum á tveimur vígstöðvum samtímis.

Í öðru lagi er engin leið að færa rök fyrir því að það séu hagsmunir Íslands að loka og læsa öllum möguleikum á frekara efnahagslegu samstarfi við helstu viðskiptalöndin. Viðbrögð forystumanna Samtaka atvinnulífsins og Alþýðusambandsins við yfirlýsingu forsætisráðherra voru þau að kalla eftir að ríkisstjórnin sýndi þá hvernig hún ætlaði að breyta krónunni í gjaldgenga stöðuga mynt.

Vinnumarkaðurinn hefur ítrekað borið þessa spurningu fram án þess að ríkisstjórnin gæti svarað. Það er veikleiki. En ríkisstjórnin eykur þann vanmátt með því að loka leiðum.

Gíslar

Í ályktun landsfundar Sjálfstæðisflokksins um efnahagsmál er lýst efasemdum um að krónan dugi sem viðskiptamynt og forystu flokksins falið að kanna aðrar leiðir í þeim efnum.

Í ályktun flokksráðs Sjálfstæðisflokksins frá því í nóvember er ítrekað að engin áform séu um að hefja aðildarviðræður á ný. Athyglisvert er hins vegar að þar er hvergi minnst á afturköllun umsóknar né viðræðuslit. Ef flokksráðið hefði stutt tillögu utanríkisráðherra frá síðasta þingi hefði það verið tekið fram.

Í þessu ljósi sýnist umboð þingflokksins til formlegra viðræðuslita og afturköllunar vera afar veikt.

Það er stefna allra stjórnarandstöðuflokkanna að þjóðin eigi að ákveða framhald aðildarviðræðnanna. Ríflegur hluti kjósenda Sjálfstæðisflokksins er sama sinnis og einnig nokkur hluti kjósenda Framsóknar.

Ætli ríkisstjórnin að slíta viðræðunum og hindra þjóðaratkvæði á þessu kjörtímabili bendir flest til að næstu þingkosningar snúist öðru fremur um hvort þjóðaratkvæðismenn eða þjóðaratkvæðisandstæðingar fái meirihluta.

Þegar forysta Sjálfstæðisflokksins lofaði þjóðaratkvæði fyrir síðustu kosningar var litið á það sem málamiðlun. Málamiðlun um þá málamiðlun er ekki til. Ekki verður því séð að stjórnarflokkarnir geti átt samstarf við einn eða fleiri flokka í stjórnarandstöðunni eftir að þeir hafa skellt í lás.

Neyði forsætisráðherra samstarfsflokkinn til að svíkja kosningaloforðin um þjóðaratkvæði má segja að þingmenn sjálfstæðismanna lendi í gíslingu Framsóknar. Þeir geta þá ekki unnið með neinum öðrum flokki eftir næstu kosningar. Það er þrengri taflstaða en Sjálfstæðisflokkurinn hefur verið í um langt skeið.

Frjáls verslun kaus að heiðra athafnamann sem flutt hefur peninga frá útlöndum til fjölþættrar uppbyggingar í heimabyggð sinni. Fréttablaðið útnefndi á hinn bóginn snjallan hugvitsmann sem tókst að selja ungt upplýsingatæknifyrirtæki til útlanda. Í báðum tilvikum er verið að sæma verðuga framtakssemi og nýsköpun.

Annars vegar eru þessir árlegu atburðir góð lexía um hversu miklu framtak og hugvit ráða um vöxt og viðgang atvinnulífsins og sköpun nýrra starfa. Hins vegar eru þeir sterk áminning um hversu mikilvægt er að jafna samkeppnisstöðu atvinnulífsins við það sem best gerist í grannlöndunum.

Framhlið þessara útnefninga er björt. Hún gefur tilefni til uppörvunar. Bakhliðin er dekkri. Hún sýnir þær takmarkanir sem fylgja gjaldmiðli sem er verðlaus utan landsteinanna.

Til þess að draga erlent fjármagn til fjárfestinga hér hafa menn neyðst til að innleiða ívilnanir af ýmsu tagi sem sumir geta nýtt sér en aðrir ekki. Þannig er unnt að fá afslátt af krónum að uppfylltum ákveðnum skilyrðum og fá afslátt af sköttum og opinberum gjöldum með sérstökum samningum við stjórnvöld. Mismunun af þessu tagi lýsir feysknum undirstöðum sem duga ekki til frambúðar.

Gjaldeyrishöftin hafa aftur á móti leitt til þess að bestu sprotafyrirtækin eru yfirleitt seld úr landi um leið og þau eiga möguleika á að skapa útflutningstekjur.

Helsta eftirvænting nýs árs er því það fyrirheit ríkisstjórnarinnar að leysa Ísland úr þessari klípu.

Launaleiðrétting fremur en launabót  

Kjarasamningar eru í brennidepli um þessi áramót. Jöfn samkeppnisstaða við útlönd er forsenda fyrir því að slíkir samningar skili raunverulegum bótum á lífskjörum. Þetta tvennt verður því ekki slitið úr samhengi meini menn eitthvað með talinu um sömu lífskjör og grannríkin bjóða.

Launabætur í þeirri merkingu að launafólk fái hærri laun greidd í raunverulegum verðmætum þurfa að eiga sér stað í verðmætasköpun og framleiðniaukningu. Þeim er sniðinn stakkur eftir vexti.

Alþýðusambandið og Samtök atvinnulífsins hafa barist fyrir launabótum af þessu tagi um skeið. Þetta er þung þraut sem kallar á samhæfingu á stefnu stjórnvalda í efnahagsmálum og aðila vinnumarkaðarins í kjarasamningum. Sú samhæfing hefur ekki tekist. Það er helsta áhyggjuefnið um þessi áramót.

Launaleiðréttingar eru í eðli sínu allt annar hlutur þó að gert sé út um þær í kjarasamningum. Þær eru sjaldnast ákveðnar í einhverjum tengslum við efnahagslegar framfarir. Þeim eru því lítil takmörk sett í sjálfu sér. Hækka má laun við einn starfshóp í krónum talið til jafns við annan heima eða erlendis nokkurn veginn að vild. Verðgildi hverrar krónu minnkar bara.

Með ákveðinni einföldun má segja að munurinn á launabót og launaleiðréttingu sé að launabótina greiða fyrirtækin á grundvelli framleiðniaukningar en launaleiðréttinguna borga launamenn oftast nær úr eigin vasa í gegnum verðbólgu.

Læknar ákváðu að sækja launaleiðréttingu fremur en launabót og munu fá hana. Talsmenn verkalýðsfélaga á almennum vinnumarkaði tala nú í vaxandi mæli um launaleiðréttingu fremur en launabót. Það er stefnubreyting.

Launaleiðrétting er að því leyti einfaldari fyrir fyrirtækin en launabót að launþegar greiða hana yfirleitt sjálfir. En verðbólgan bítur fyrirtækin illa. Hún bítur þó almennt launafólk verr og láglaunafólk verst.

En þetta er sú framtíð sem við blasir um þessi áramót. Úr þeirri kví þurfa menn að brjótast á nýju ári.

Utanríkispólitísk þögn

Það er ekki aðeins mikilvægt að tengja saman stefnuna í efnahagsmálum og kjaramálum. Hitt er ekki síður brýnt að móta utanríkisstefnuna í samræmi við þau efnahagslegu markmið sem sett eru. Þær þjóðir sem ekki gera það dragast einfaldlega aftur úr öðrum.

Meðan atvinnulífið hefur ekki sömu stöðu og grannþjóðirnar til að bæta framleiðnina verður ásetningurinn um samkeppnishæft heilbrigðiskerfi líka draumsýn.

Við þessi áramót vekur furðu að hvorki leiðtogar ríkisstjórnarflokkanna né stjórnarandstöðunnar sjá ástæðu til að tengja saman framtíðarsýn um viðreisn þjóðarbúskaparins og samvinnu við aðrar þjóðir í efnahags- og peningamálum.

Eigi að draga ályktanir af áramótaboðskapnum mætti ætla að samstaða sé um að Ísland hafi ekki utanríkispólitík og óþarft sé með öllu að ræða markmið um frekari samvinnu við aðrar þjóðir á þessum sviðum.

Það hefur margt áunnist eftir hrun. Mestur árangur varð af efnahagsáætlun Alþjóðagjaldeyrissjóðsins. Hún var grundvöllur viðspyrnunnar. Forystuflokkur núverandi ríkisstjórnar lagði eins og kunnugt er til að því samstarfi yrði slitið.

Framsókn virðist nú hafa náð þeim árangri að samstaða virðist vera um að þegja um utanríkispólitíkina. Þetta er ekki aðeins efnahagslega háskalegt heldur einnig pólitískt hættusamt. Þessa þögn þarf því að rjúfa á nýju ári.

Fregnir af yfirvofandi afnámi haftanna hafa glætt vonir margra um að sú stóra stund sé senn upp runnin.

Enn sem komið er hafa stjórnvöld þó sagt fátt um inntak breytinganna utan lokaðra funda með stjórnarandstöðunni og þeim sem mestra hagsmuna eiga að gæta. Það er eðlileg og varfærnisleg nálgun að almennri umræðu.

Ýmislegt er því enn á huldu. Er til að mynda verið að tala um afnám hafta eða breytingar á þeim? Og hafa menn svör við því hvernig á að stýra krónunni í ólgusjó frjálsra viðskipta?

Af því sem sagt hefur verið má draga þá ályktun að áform séu uppi um að stíga tiltölulega fljótt mikilvæg skref til að breyta höftunum. Það gæti aftur verið fyrsti áfangi á lengri leið að afnámi þeirra síðar. Flest bendir því til að það sé ofsögum sagt að gjaldeyrisviðskipti án takmarkana séu á næsta leyti. Eigi að síður eru væntanlegar breytingar framför og fagnaðarefni.

Svokallaður útgönguskattur á gjaldeyrisyfirfærslur þýðir að viðskipti af því tagi verða áfram háð takmörkunum. En þær verða einfaldari, gegnsærri og um margt réttlátari en núverandi haftareglur.

En hitt ber að varast að lýsa góðum áfanga sem ferðalokum.

Stundaglas hiksins er að tæmast

Enginn ágreiningur er um nauðsyn þess að leysa höftin. Lítill ágreiningur er um að það þurfi að gera í áföngum eftir ákveðinni áætlun. Flestir eru á einu máli um að á áfangastað þurfi svo að vera umhverfi stöðugleika og jafn frjálsra viðskipta og helstu viðskiptalöndin búa við.

Skoðanir eru aftur á móti skiptar um það hver stefnan eigi að vera í gjaldeyrismálum og peningamálum til að ná þeim markmiðum þegar haftaslóðin er loks að baki.

Ákúrur Samfylkingarinnar á forsætisráðherra fyrir að ná ekki þeim upphæðum úr þrotabúunum sem hann gaf fyrirheit um sýnast fremur vera stríðni en ágreiningur um stefnu.

Stefna ríkisstjórnarinnar er skýr að því leyti að Ísland á að nota eigin mynt til frambúðar. Sú stefna gengur að vísu á svig við efnahagsályktun landsfundar Sjálfstæðisflokksins. Þar var ákveðið mælt fyrir um könnun á öðrum gjaldmiðilsmöguleikum.

Tvær skýringar geta verið á þessu misræmi milli landsfundarafstöðunnar og stjórnarstefnunnar. Önnur er sú að þingflokkur sjálfstæðismanna hafi ekki náð þessu fram í samningum við Framsóknarflokkinn. Hin er sú að þingflokkurinn sé efnislega á öndverðum meiði við landsfundinn.

Stefna ríkisstjórnarinnar er á aftur á móti óljós um það hvernig stýra á peningamálunum eftir losun hafta þannig að tryggja megi hvort tveggja stöðugleika og frjáls viðskipti. Óvissan um þetta er helsta ástæðan fyrir því að aðilar vinnumarkaðarins eru komnir í blindgötu með áform sín um norræna kaupmáttarlíkanið.

Það er býsna alvarleg staða. Með hliðsjón af því sýnist vera kominn tími til að ríkisstjórnin sýni fyrirtækjum og launafólki hvernig það umhverfi verður sem tekur við eftir höft. Stundaglas hiksins með þau svör er að tæmast.

Landsfundarályktunin eða Framsóknarstefnan?

Að baki landsfundarályktun Sjálfstæðisflokksins býr sá veruleiki að hvergi hefur verið sýnt fram á með rökstuddum kenningum eða með tilvísun í reynslu að unnt sé að skapa umhverfi stöðugleika og frjálsra gjaldeyrisviðskipta í litlu myntkerfi.

Um leið og fyrsti áfangi til afnáms hafta er kynntur þarf ríkisstjórnin því að birta útfærða stefnumörkun sem sýnir fram á að hún geti það sem öðrum hefur enn ekki tekist.

Gerist það ekki verður efnahagsályktun landsfundar Sjálfstæðisflokksins um nauðsyn þess að kanna aðra kosti stöðugt áleitnari sem andsvar við framtíðarstefnu Framsóknar og ríkisstjórnarinnar. Björt framtíð, Samfylkingin, VG og Píratar, sem hafa nú meirihlutafylgi í könnunum, ganga feti framar með því að vilja þjóðaratkvæði um hvort stefna eigi að upptöku evru.

Ríkissjóður notar reyndar þrjár myntir. Fyrst er almenna krónan. Síðan er það verðtryggða krónan sem virkar líkt og útlend mynt án þess að vera gjaldgeng á erlendum mörkuðum. Loks lætur ríkissjóður Landsvirkjun nota Bandaríkjadal. Öll stærstu útflutningsfyrirtæki landsins gera upp í evrum eða Bandaríkjadal. Almenna krónan er því fyrir minni fyrirtæki og launafólk.

Það er framleiðni atvinnufyrirtækjanna sem ræður mestu um kaupmátt launa. Þegar Alþýðusambandið og Samtök atvinnulífsins kalla eftir skýrri stöðugleikastefnu í peningamálum er það til þess að búa til umhverfi sem líklegt er til að auka framleiðni og bæta kaupmátt.

Markmiðið með krónustefnunni er hins vegar að búa til umhverfi þar sem auðvelt er að flytja verðmæti frá launafólki til útflutningsfyrirtækja með gengislækkunum. Það er síður líklegt til að auka framleiðni og styrkja kaupmátt.

Draga má fram hagfræðilega kosti og galla við báðar leiðirnar. En frá pólitísku sjónarhorni merkja fréttir síðustu daga að ríkisstjórnin hefur náð það langt að rökræða og reiptog um þessi ólíku sjónarmið hlýtur að setja sterkan svip á stjórnmálaumræðuna fram að kosningum. Þær munu snúast um hvaða gjaldmiðils- og peningastefna tekur við eftir höft.

]]> http://afkogunarholi.is/godur-afangi-en-ekki-ferdalok/feed/ 0 http://afkogunarholi.is/ohefdbundid-radherraval/ http://afkogunarholi.is/ohefdbundid-radherraval/#comments Fri, 05 Dec 2014 10:52:05 +0000 http://afkogunarholi.is/?p=274 Val á nýjum ráðherrum segir jafnan sína sögu um straumfallið í pólitíkinni. Skipan nýs innanríkisráðherra í gær er engin undantekning frá þeirri reglu. Mestu skiptir vitaskuld að til þessa hlutverks valdist einstaklingur sem er hvort tveggja velhæfur og vandur að virðingu sinni.

Ýmsum fannst umtalsverðast að valið skuli hafa komið fjölmiðlum á óvart. Að sönnu er það athyglisvert á tímum þegar pólitísk leyndarmál eru að verða sagnfræðilegt fyrirbæri. Hitt er þó ekki síður vert skoðunar að formaður Sjálfstæðisflokksins skuli hafa leitað að ráðherraefni bæði innan þings og utan í röðum stjórnmálamanna sem ekki sóttust eftir því. Það er óhefðbundið.

Sú var tíð að við val á ráðherrum þótti ekki við hæfi að láta opinberlega í ljós áhuga á að setjast á þann bekk. Það var að vísu ekki svo að metnaðurinn og ákafinn hafi verið eitthvað minni. Á hinn bóginn þótti það ekki merki um styrkleika að láta um of í hann skína.

Það var ekki fyrr en um miðjan tíunda áratuginn að sú almenna venja skapaðist að þingmenn opinberuðu formlega áhuga sinn á ráðherrastólum. Það sem áður þótti veikleiki var orðið að styrkleikamerki.

Þetta er í sjálfu sér mjög í anda opnari umræðu um pólitík. Getgátur um áhuga þingmanna í þessum efnum hafa horfið. Fjölmiðlar birta einfaldlega upplýsingar um hann frá fyrstu hendi. Ekki er þó endilega víst að þessi breyting hafi bætt stjórnmálamenninguna.

Vegur Alþingis vex

Frá pólitísku sjónarhorni verður þessari skipun ekki jafnað til stöðu þeirra utanþingsráðherra sem sátu um skeið í vinstri stjórninni á síðasta kjörtímabili. Þeir komu úr röðum embættismanna og fræðimanna án pólitískra tengsla. Þeim voru einfaldlega ekki ætluð pólitísk áhrif og var fljótlega ýtt út.

Ólöf Nordal var aftur á móti til skamms tíma þingmaður og varaformaður Sjálfstæðisflokksins. Hún kemur því í þungavigtarflokki inn í ríkisstjórnina. Einu gildir í því samhengi hvort hún lítur á þetta sem tímabundið verkefni eða kýs á síðara stigi að stíga skrefið til fulls á ný inn í pólitíkina. Seta hennar sem utanþingsráðherra í þessari stjórn er að þessu leyti eðlisólík veru utanþingsráðherranna í vinstri stjórninni.

Hins vegar er það algengur misskilningur að utanþingsráðherrar auki með einhverjum hætti sjálfstæði Alþingis. Stjórnskipulag sem reist er á þingbundnum ríkisstjórnum felur í sér að þær hafa forystu um þá stefnu sem þingið markar með löggjöf og ályktunum.

En segja má að athyglisverðast við þetta ráðherraval sé að forseti Alþingis skuli hafa hafnað eindreginni ósk forystu Sjálfstæðisflokksins um að taka sæti í ríkisstjórninni. Þess eru ekki mörg dæmi að þingmenn hafi skorast undan slíku kalli.

Í þeim fáu tilvikum sem þingmenn og forystumenn flokka hafa hafnað ráðherraembætti hefur það heldur verið talið veikja viðkomandi ríkisstjórnir. Ekkert bendir þó til að draga megi slíka ályktun af ákvörðun forseta Alþingis nú.

Ákvörðunin er miklu fremur til marks um að vegur Alþingis hefur verið að vaxa. Pundið í forsetastöðunni á Alþingi er einfaldlega þyngra en áður var. Þróun í þá veru hefur átt sér stað um langan tíma. En afstaða þingforsetans markar óneitanlega nokkur kaflaskil í því breytingaferli.

Breiddin var ekki sérstakt markmið     

Það var mjög í takt við hefðbundnar viðmiðanir að leita fyrst til núverandi forseta Alþingis um ríkisstjórnarsetu. Að honum frátöldum hefðu böndin átt að berast að formanni þingflokks sjálfstæðismanna. Ekki er því óeðlilegt að menn velti því fyrir sér hvers vegna það gerðist ekki.

Megi líta á niðurstöður prófkosninga sem merki um hver staða þingmanna er í pólitíska baklandinu stendur þingflokksformaðurinn feti framar en aðrir. Skýringin hlýtur því að eiga sér aðrar pólitískar rætur.

Formaður þingflokksins hefur talað fyrir því minnihlutasjónarmiði í Sjálfstæðisflokknum að Ísland ætti að ljúka samningum við Evrópusambandið og leyfa þjóðinni að ráða því máli til lykta. Í nokkurn tíma hefur verið ljóst að forysta flokksins ætlaði ekki að breikka málefnastöðuna á þann veg.

Að vísu hefði ráðherraembætti lokað stöðu Ragnheiðar Ríkharðsdóttur til þess að vera virkur málsvari þessa minnihlutasjónarmiðs enn frekar en þingflokksformannsstaðan hefur vissulega gert. En vera hennar í ríkisstjórn hefði samt sem áður breikkað ímynd flokksins á þessu sviði.

Það er því varfærnislega dregin ályktun að meiri breidd í utanríkismálum hafi ekki verið sérstakt markmið við ráðherravalið. Fæstum ætti reyndar að koma það á óvart þó að víðari skírskotun hafi stundum verið ákvörðunarástæða við val á ráðherrum bæði í röðum sjálfstæðismanna og annarra flokka.

Niðurstaðan er sú að nýr ráðherra styrkir Sjálfstæðisflokkinn og ríkisstjórnina. En það breytir ekki hinu að ráðherravalið hefur varpað ljósi á þrönga afstöðu flokksins til Evrópumála. Hún er aftur líkleg til að takmarka vaxtarmöguleika hans í næstu kosningum; en þarf auðvitað ekki að útiloka þá.

Í lekamálsumræðunni hefur gjarnan verið til þess vitnað að erlendis víki ráðherrar oftar vegna pólitískrar ábyrgðar en hér heima.

Í því samhengi er rétt að líta til þess að við athugun á pólitískri ábyrgð í grannríkjunum er í ríkari mæli en hér horft til undirbúnings ákvarðana og ráðgjafar sem ráðherrar fá. Tamílamálið í Danmörku snerist fyrst um pólitíska ábyrgð en síðar lagalega og er fyrir það frábrugðið lekamálinu. En í því máli réði mat á ráðgjöf embættismanna miklu um málalyktir.

Lítið hefur farið fyrir skoðun á þeirri ráðgjöf sem Hanna Birna Kristjánsdóttir fráfarandi innanríkisráðherra fékk í lekamálinu. Ef hún hefði fengið það hollráð að víkja þegar rannsókn á ráðuneyti hennar hófst og farið eftir því væri hún hugsanlega að taka við embætti á ný um þessar mundir. Þetta sýnir hversu þýðingarmikið getur verið að huga að þessum þætti.

Ekkert hefur komið fram um hvort ráðherrann fékk ráð frá ríkislögmanni eða embættismönnum ráðuneytisins. Á hinn bóginn liggur fyrir að ráðherra kallaði eftir ráðgjöf utan frá og fékk til þess fyrrum hæstaréttardómara. Það er í hæsta máta eðlilegt og bendir til að hugur ráðherrans hafi staðið til þess að komast hjá slíkum axarsköftum sem urðu henni að lokum að falli.

Köld ráð fremur en holl

Ráðherra á að geta treyst embættismönnum eitthundrað prósent. Fái hann sérstök ráð frá fyrrum hæstaréttardómara á hann að geta treyst þeim eitthundrað prósent betur. Ekki liggur fyrir hvenær hæstaréttardómarinn fyrrverandi kom fyrst að ráðgjöf í málinu né hver ráð hans nákvæmlega voru.

Þrjár greinar hans í miðopnu Morgunblaðsins gefa þó vísbendingar þar um. Í grein sem skrifuð var 8. ágúst ræðir hann um óvandaða blaðamenn og pólitíska andstæðinga og segir síðan: „Umboðsmaður Alþingis hefur með þessu nýjasta útspili sínu gerst liðsmaður í flokki þessara ófagnaðarmanna.“

Í grein frá 29. ágúst segir hann ennfremur um umboðsmann: „Sá sem fer fram með þessum hætti hlýtur að vera í annarlegum erindagerðum.“

Um ríkissaksóknara skrifar ráðgjafinn 19. ágúst: „Getur verið að sá embættismaður stjórnist af þörf fyrir þátttöku í aðgerðum sem talið er að geti komið ráðherranum illa en láti liggja hjá garði alls kyns brot á reglum um þagnarskyldu sem þjóna ekki þeim tilgangi?“

Meira en lítið kemur á óvart að þessar tilvitnanir sýnast vera nær spunatækni en lögfræðilegri ráðgjöf í hæsta gæðaflokki eins og ráðherra má vænta þegar fyrrverandi hæstaréttardómari á í hlut. Hafi ráðin verið af sama tagi og þessi skrif er hætt við að þau hafi verið köld fremur en holl.

Áður en endanlegur dómur er lagður á framgöngu fráfarandi ráðherra þarf að skoða atriði sem þessi. Líta verður til þess að ráðherra dómsmála í þessu tilviki var ekki löglærður.

Eru tengsl milli athafna og ráðgjafar?

Ráðherra ber að sönnu ábyrgð á athöfnum undirmanna sinna. Ef ekkert annað hefði komið til sögunnar en dómur yfir aðstoðarmanni er þó ekki endilega víst að ráðherra hefði þurft að axla ábyrgð með afsögn fyrir þá sök eina. Þar koma tvö önnur atriði til sögunnar sem lúta að athöfnum ráðherra sjálfs og þyngja ábyrgðina.

Annað eru þær athugasemdir sem ráðherra gerði við lögreglustjórann á höfuðborgarsvæðinu sem annaðist rannsókn málsins í umboði ríkissaksóknara. Verulegur vafi þykir leika á hvort þær rími á annað borðið við grundvallarregluna um sjálfstæði ríkissaksóknara og lögreglu og á hitt borðið við stöðu ráðherra sem er undir rannsókn.

Hitt eru þau orð ráðherra að gera þyrfti sérstaka rannsókn á embætti lögreglustjórans og embætti ríkissaksóknara vegna framgöngu þeirra í þessu máli.

Láti ráðherra dómsmála í ljós það álit beint eiða óbeint að ríkissaksóknari stjórnist af einhverju öðru en því sem réttvísin krefst er tvennt til: Finni ráðherra orðum sínum stað þarf ríkissaksóknari að víkja. Finni ráðherra orðum sínum ekki stað þarf hann sjálfur að víkja. Eftir slík ummæli er útilokað að báðir geti setið áfram eigi traust að ríkja.

Kjarni málsins er sá að þessum tveimur atriðum í framgöngu ráðherra svipar mjög til þeirra sjónarmiða sem ráðgjafinn skrifaði í Morgunblaðið. Sú spurning hlýtur því að vakna hvort ráðherrann hafi stigið þessi skref á grundvelli ráðgjafar sem hann mátti treysta að væri hafin yfir allan lögfræðilegan vafa.

Athugun Alþingis á málinu þarf að taka til þessara atriða. Pólitísk ábyrgð er mikilvæg. Hún er hins vegar alltaf háð mati. Það mat hlýtur að vera strangara ef í ljós kemur að viðkomandi ráðherra hefur ekki sótt fagleg ráð eða virt þau að vettugi en mildara ef hann hefur fylgt ráðum sem hann mátti treysta; jafnvel þótt síðar komi fram að þau hafi ekki verið fagleg.

Í þessu ljósi er ekki útilokað að Hanna Birna Kristjánsdóttir eigi sér nokkra málsbót.

Um þessar mundir eru pólitísk og efnahagsleg umbrot í heiminum meiri en verið hefur um langt skeið. Mikið er í húfi fyrir Ísland. Einu gildir í því efni hvort litið er til öryggismála, efnahagslegs samstarfs eða viðskiptatækifæra.

Ætla mætti að við aðstæður sem þessar væru öryggismál og utanríkispólitík í víðara samhengi fyrirferðarmikil í stjórnmálaumræðunni. Í reynd er þessu öfugt farið. Að því marki sem þau mál eru á dagskrá minnir umræðan helst á kött sem fer í kringum heitan graut. Þetta er því furðulegra sem ljóst má vera að viðreisn þjóðarbúskaparins verður ekki slitin úr samhengi við stöðu landsins í alþjóðasamfélaginu.

Fyrr á þessu ári flutti ríkisstjórnin tillögu til þingsályktunar um afturköllun á umsókn Íslands um aðild að Evrópusambandinu. Skemmst er frá því að segja að þau áform vöktu bæði hörð og víðtæk mótmæli. Eftir skoðanakönnunum er mikill meirihluti þjóðarinnar á því að ljúka þeim viðræðum sem hafnar voru.

Ríkisstjórnin sýndi af sér ráðvísi. Hún friðmæltist við þjóðina með því að láta tillöguna liggja í þekktri nefndarskúffu fram yfir þinglok í vor. Þegar þing kom saman í haust birtist þessi tillaga aftur á þingmálaskrá ríkisstjórnarinnar.

Utanríkisráðherra lét þá sérstöku athugasemd fylgja með að „ef til kæmi“ að tillagan yrði lögð fram lægi ekki fyrir hvenær það yrði. Ekki verður því sagt að ráðherrann hafi afráðið að rjúfa þann frið sem varð með því að setja tillöguna ofan í skúffu í vor sem leið. Orðalagið bendir fremur til að innan ríkisstjórnarinnar séu skiptar skoðanir á því hvernig tefla eigi úr stöðunni.

Gleymdur stjórnarsáttmáli

Markmið utanríkisráðherra sýnist vera jafn skýrt og áður. Andstæðingar frekari Evrópusamvinnu saka hann aftur á móti um hálfvelgju. Ef til vill hafa þeir nokkuð til síns máls. En eins og sakir standa skiptir hitt þó meira máli að ráðherrann sýnist vilja kunna fótum sínum forráð áður en lengra verður haldið. Það verðskuldar fremur lof en last.

Nokkra athygli vakti þegar sáttmáli núverandi ríkisstjórnar var birtur að þar var hvorki minnst á aðildina að Atlantshafsbandalaginu né evrópska efnahagssvæðinu. Þar hafa þó legið hornsteinar utanríkisstefnunnar. Sáttmálinn lagði hins vegar ríka áherslu á að nýja utanríkisstefnu ætti að byggja á samvinnu við nýmarkaðsríki eins og Kína, Indland, Rússland og Brasilíu.

Í byrjun fór utanríkisráðherra með þennan boðskap. En eftir því sem liðið hefur á kjörtímabilið er þó eins og þessi texti hafi smám saman gleymst. Það bendir til þess að utanríkisráðherra hafi áttað sig á að sú grundvallarbreyting á utanríkisstefnunni sem lesa mátti úr texta stjórnarsáttmálans hafi ekki verið alls kostar skynsamleg. Og svo má vera að textinn hafi einfaldlega verið lítt hugsaður.

Þær nýju aðstæður sem komnar eru upp í kjölfar deilunnar um Krímskaga varpa ljósi á þann veruleika að Ísland þarf fremur að dýpka og efla samstarfið við Atlantshafsbandalagið og Evrópusambandið en losa um það. Utanríkisráðherra sýnist einnig gera sér grein fyrir því að aðstæður hafa breyst að þessu leyti.

Augljóst var að stjórnarsáttmálinn var afrit af hugmyndasmíð forseta Íslands. Nú bendir flest til að utanríkisráðherra sæki hollráð annað; að minnsta kosti í einhverjum mæli. Það er framför.

Móta þarf skýra stefnu    

Í stjórnarsáttmálanum var ekki vikið einu orði að væntanlegum efnahagssamningi Evrópusambandsins og Bandaríkjanna. En þrátt fyrir það hefur utanríkisráðherra látið fylgjast með framgangi þess máls. Það ber merki um aðra hugsun en lesa má úr sáttmálanum. Það lýsir á hinn bóginn þröngsýni að ekki megi nálgast þetta framfaramál með Evrópusambandsþjóðunum.

Kjarni málsins er sá að Ísland getur ekki búið við utanríkisstefnu eins og henni er lýst í sáttmála núverandi ríkisstjórnar. Brýnir öryggis- og viðskiptahagsmunir kalla á skýra stefnumótun og framtíðarsýn á þessu sviði. Þó að utanríkisráðherra hafi gætt betur að sér upp á síðkastið en í byrjun verður ekki framhjá því litið að þessa stefnumótun þarf að ræða á breiðum grundvelli og í tengslum við viðreisn efnahagskerfisins.

Það var skynsamlegt hjá utanríkisráðherra að láta liggja milli hluta hvort til þess kæmi að tillagan um slit á aðildarviðræðunum yrði endurflutt. En menn komast ekki hjá umræðunni. Hún þarf hins vegar að eiga sér stað í stærra og víðara samhengi en sú tillaga gerði ráð fyrir.

Eðlilegast er að ráða framhaldi aðildarviðræðnanna til lykta í þjóðaratkvæðagreiðslu. Kjósi ríkisstjórnin hins vegar að slíta viðræðunum aukast líkurnar á að hún sjálf verði felld frá völdum í næstu kosningum. Á endanum mun þjóðin taka af skarið.

Utanríkisráðherrann virðist horfa meir á endataflið í þessari skák meðan sumir samherjar hans telja vænlegast að koma miðtaflinu í uppnám.

Óumdeilt er að ríkisstjórnin hefur sett heimsmet í niðurgreiðslu á verðbólgu húsnæðislána liðins tíma. Forsætisráðherra mælti á Alþingi í vikunni fyrir skýrslu um málið eftir að umsækjendur höfðu fengið svör um hvað kom í hlut hvers og eins. Mat hans á mikilvægi aðgerðanna var hins vegar mjög misvísandi.

Annars vegar sagði ráðherrann að dagurinn væri sá gleðilegasti á þingferlinum. Hins vegar mátti hann ekki vera að því að taka þátt í umræðunni því hann hafði öðrum miklu mikilvægari hnöppum að hneppa. Forseti Alþingis átti því ekki annarra kosta völ en að slá gleðinni á frest.

Þetta atvik segir nokkra sögu um virðinguna fyrir Alþingi. En það sýnir líka að forsætisráðherra mat einhver önnur mál meir en þessa miklu gleðistund. Það kann vel að vera eðlilegt mat. Þar af leiðandi vaknar sú spurning hvaða mælikvarða er rétt að nota til að meta gildi þessa heimsmets.

Menn geta sett heimsmet bæði í framförum og axarsköftum. Þau eru því ekki ein og sér góður mælikvarði. En svo er ánægjuvísitalan. Er almenningur ánægður eða óánægður? Það er einfalt að mæla.

Forsætisráðherra var sannfærður um að þjóðin fyndi til sömu gleði og hann sjálfur daginn sem tilkynnt var um skiptingu silfursins. Nú hefur verið staðfest í skoðanakönnun að hann hafði rétt fyrir sér um ris ánægjuvísitölunnar.

Spurningin er aftur á móti hvort nota eigi einhverja aðra mælistiku en gleði fólks á þeirri stundu, sem það fær tilkynningar um innborganir á reikninga sína, til að finna út hvort þessi ráðstöfun telst skynsamleg, ábyrg og horfi til framfara?

Viðskiptahallavísitalan fyrir hrun

Almennt er erfitt að andmæla því að afstaða kjósenda sé stóridómur um verk stjórnmálamanna. Samt er það svo að ánægjuvísitala augnabliksins hefur stundum reynst vegvilluvísir.

Á árunum fyrir hrun reis ánægjuvísitalan meir en elstu menn rak þá minni til. Gengi krónunnar hækkaði og hækkaði. Það var unnt að fá meir og meir fyrir hverja krónu sem kom í launaumslagið, fara oftar til útlanda en draumar manna höfðu áður staðið til og kaupa nýja bíla í stærri stíl en áður þekktist. Fáir vildu fella ánægjuvísitöluna með því að segja að allt þetta væri óraunverulegt og byggt á froðu.

En svo kom að því að raunveruleikinn tók í taumana. Við köllum það hrun. Flestar þjóðir urðu fyrir miklum áföllum á sama tíma en fáar eins þungum og við. Í reiðinni sem fylgdi í kjölfarið voru æði margir á því máli að tölurnar um viðskiptahallann hefðu verið betri áttaviti en ánægjuvísitalan.

Þetta var auðvelt að sjá eftir á. En það hefði vissulega verið pólitískt vafningasamt að eyðileggja alla gleðina þegar hún stóð sem hæst.

Í ljósi þessarar reynslu sem þjóðin hefur sannarlega ekki enn bitið úr nálinni með er ærið tilefni til þess að skoða í alvöru hvort ekki sé rétt að nota aðra mælikvarða á heimsmetið en ánægjuvísitölu líðandi stundar. Markmiðið hlýtur að vera að skapa þær raunverulegu undirstöður í þjóðarbúskapnum að við getum kinnroðalaus borið kaupmátt heimilanna og velferðarþjónustuna saman við það sem best gerist í grannlöndunum. En það næst ekki fyrirhafnarlaust.

Ríkisskuldavísitalan eftir hrun

Í fjárlögum ársins fyrir hrun vildi stjórnarandstaðan nota allan ávinning ríkissjóðs af froðumynduninni í hagkerfinu til að auka útgjöld til mikilvægra verkefna. Ríkisstjórnin ákvað hins vegar að nota hluta af tekjuaukanum, sem froðan gaf, til að greiða niður skuldir. Hún horfði jöfnum höndum á ánægjuvísitöluna og viðskiptahallavísitöluna meðan stjórnarandstaðan horfði einungis á ánægjuvísitöluna.

Sem betur fer var íhaldssamari leiðin valin. En við sjáum nú að ríkisstjórnin hefði betur verið miklu íhaldssamari og einblínt á viðskipahallavísitöluna.

Aðstæður eru með öðrum hætti nú. Vaxtagreiðslur af skuldum ríkissjóðs eru svo miklar að um mörg ókomin ár verða skólarnir og heilbrigðisþjónustan í fjárhagsfjötrum. Brýnasta málið er því að lækka skuldir ríkissjóðs. Það er einnig forsenda fyrir því að Ísland eigi kost á fjármagni á samkeppnishæfum kjörum.

Aðhaldsaðgerðir í ríkisfjármálum hafa fram til þessa aðeins skilað hallalausum ríkissjóði. Menn sjá enn ekki fram á að geta greitt niður skuldir. Í því ljósi sýnist vera alveg ljóst að til lengri tíma litið hefði verið ábyrgara og skynsamlegra að nota þá fjármuni sem nú fara í niðurgreiðslu á sex ára gömlu verðbólguskoti til að lækka skuldir ríkissjóðs.

Stjórnarandstöðuflokkarnir gagnrýna ríkisstjórnina réttilega. Þeir vilja nota peningana í allt mögulegt annað en þessa niðurgreiðslu á verðbólgu liðins tíma. En gagnrýni þeirra væri markvissari og þyngri ef þeir hefðu forgangsraðað og tekið þá erfiðu en ábyrgu afstöðu að einvörðungu væri réttlætanlegt að nota þennan tímabundna tekjustofn í því skyni að lækka sameiginlegar skuldir allra.

Þannig hefði gagnrýni stjórnarandstöðunnar getað þyngt til muna róður ríkisstjórnarinnar eftir striki ánægjuvísitölu líðandi stundar.

]]> http://afkogunarholi.is/er-anaegjuvisitalan-besti-attavitinn/feed/ 0