Fljót framfaranna verður ekki stíflað, ræða á iðnþingi 6. mars 2014

Reiptog ólíkra hagsmuna leiðir stundum til stöðnunar. En sagan sýnir einnig að í því má oft sjá fyrstu vísa að framvindu hlutanna. Og við þekkjum að stundum verða þeir að miklu hreyfiafli.

Þegar ég var að stíga mín fyrstu skref inn á vettvang stjórnmálanna bar stjórnmálaumræðan enn merki liðinnar tíðar: Þeirra tíma þegar stjórnmálamenn þurftu ekki annað til þess að vera teknir alvarlega en að setja í ræður sínar brýningu um að standa vörð um höfuðatvinnuvegina.

Þegar ég gekk út af Alþingi í síðasta sinn heyrði slíkt orðbragð sögunni til. Frumatvinnuvegirnir voru að sönnu í sókn og stóðu vel fyrir sínu en hagsmunir framfaranna voru þá þegar orðnir víðtækari. Tal um þá eina heyrði því til rétttrúnaði liðinnar tíðar.

Eftir hrun krónunnar og fall bankanna bergmálaði á ný úr sölum Alþingis sú skoðun að réttast væri að hverfa aftur til þess tíma þegar allt hjálpræði okkar kom frá höfuðatvinnuvegunum.

Spurning dagsins snýst um það hvort þessi afturhverfa hugsun er happadrýgst fyrir framtíðina.

Nítjándaöldin fékk í vöggugjöf frá þeirri fyrri ritið Deo, regi, patrie, fyrir guð, konunginn og föðurlandið, sem Jón Eiríksson hafði samið upp úr gamalli ritgerð Páls Vídalín. Þetta framfarasinnaða rit um viðreisn Íslands byggir á þeirri hugsun að kvikfjárræktin og fiskveiðarnar séu aðalatvinnugreinar landsmanna. Þar komast höfundar að svohljóðandi niðurstöðu:

„Og ekki má gleyma því, að fiskveiðarnar verða ekki reknar eða áhersla lögð á þær nema að því leyti, sem hinn atvinnuvegurinn fær stutt þær.“

Þarna var hugsunin komin svo langt að framsæknustu baráttumennirnir fyrir viðreisn landsins litu á sjávarútveginn sem höfuðatvinnugrein. En enginn hafði hugmyndaflug til að sjá að hann gæti staðið á eigin fótum án styrkja frá landbúnaðinum.

Ég lærði betur að skilja hversu stuttur þráðurinn er í samhengi kynslóðanna þegar ég áttaði mig á að föðurafi minn fæddist á Eyrarbakka árið áður en Jón forseti dó. Hans kynslóð og ömmu minnar lifði þau firnamiklu umbrot og umskipti í íslensku samfélagi þegar sjávarútvegurinn varð að helstu uppsprettu verðmætanna.

Þessi feiknlega lífskjarabylting spratt upp úr togsteitu mikilla hagsmuna. Það var ekki auðvelt fyrir landbúnaðinn að gefa sjávarútveginum olnbogarými. Í þeirri hagsmunabaráttu var einfalt að sýna með útreikningum fram á hversu mikið væri í húfi að varðveita óbreytta stöðu. Á hinum enda kaðalsins í reiptoginu höfðu menn ekki aðra viðspyrnu en trú á þá ávexti sem jarðvegur frjálsa framtaksins gæti gefið af sér.

Kynslóð foreldra minna lifði aftur á móti tíma mikillar hugsjónabaráttu. Hugsjónir sósíalismans og kapitalismans blönduðust þá inn í reiptog hagsmunanna. Þessi hugsjónabarátta birtist mér á æskuheimili mínu í því að móðir mín sá um að Morgunblaðið kom í póstkassann á hverjum degi en faðir minn tryggði að Þjóðviljinn var aðgengilegur til lestrar um helgar.

Þrátefli þessara höfuðhugsjóna lauk eins og kunnugt er með jafntefli. Menn sættust á að virkja krafta hins frjálsa markaðar en tryggja um leið jafna möguleika allra og velferð með traustu öryggisneti samfélagslegrar ábyrgðar. Í Svíþjóð höfðu sósíaldemókratar frumkvæði að því að bjóða upp á þetta jafntefli. Á Íslandi var það Sjálfstæðisflokkurinn.

Með hæfilegri einföldun má segja að sex þjóðir Evrópu hafi ákveðið að skjóta traustum stoðum undir þetta jafntefli hugsjónanna með pólitískri og efnahagslegri samvinnu sem smám saman hefur þróast í það Evrópusamband tuttugu og átta fullvalda þjóða sem við þekkjum í dag. Sú samvinnuhugsjón hefur myndað einn öflugasta markað í heimi og eina sterkustu mynt alþjóðaviðskiptanna.

Á tíma minnar kynslóðar hafa menn glímt við það viðfangsefni að tryggja framtakssamri hugsun athafnarými utan þeirra landamæra sem fullveldisréttur þjóðarinnar nær til. Það hefur verið gert með varfærnislegum skrefum sem eðli máls samkvæmt byggja á gagnkvæmum ávinningi þeirra sem eiga með sér samstarf. Við eigum einfaldlega engan ókeypis rétt fyrir innan fullveldislínu annarra þjóða.

Að baki sérhverju skrefi sem stigið hefur verið liggur saga deilna og mikilla átaka ólíkra hagsmuna. Engum blandast þó hugur um að það aukna frelsi sem þannig hefur verið áunnið hefur verið mikilvæg forsenda framfara.

Kynslóð barnanna minna finnst svo að það eigi að vera jafn sjálfsagt eins og að drekka Gvendarbrunnavatnið að hún megi nýta þekkingu sína og tækni nútímans án þeirra gömlu landamæratakmarkana sem voru sjóndeildarhringurinn sem langafar þeirra og langömmur þurftu að sætta sig við. Okkar stærsta hlutverk er að gefa þessari kynslóð færi á að veita þekkingu sinni og kröftum viðnám.

Flestir eru á einu máli um að stíga þurfi ný skref í alþjóðasamvinnu til að skapa frekari skilyrði til vaxtar. Deilan stendur um það hvort það eigi að gera innan ramma þess samstarfs sem efnahags- og utanríkispólitík landsins hefur grundvallast á til langs tíma eða með hinu að leita nýrra bandamanna.

Þriðja leiðin er ekki til; því við getum ekki fremur en okkur aflmeiri þjóðir skákað hagsmunum stórvelda heimsins sitt á hvað. Við höfum þrátt fyrir smæðina alla burði til að standa á eigin fótum og verja hagsmuni okkar í samvinnu þeirra vestrænu þjóða sem eru brjóstvörn mannréttinda, lýðræðis og frjálsrar samkeppni.

Þeir sem andmæla því að nýtt skref verði stigið á þessari braut og á grundvelli þessara hugsjóna bera helst fyrir sig hagsmuni sjávarútvegs og landbúnaðar. Við verðum því að brjóta þá umræðu til mergjar.

Forystumenn þessara gömlu höfuðatvinnugreina hafa ekki einasta fullan rétt til að verja hagsmuni þeirra. Við eigum beinlínis að líta svo á að það sé skylda þeirra í þágu hagsmuna alls almennings í landinu.

Sjálfur er ég afar þakklátur fyrir það tækifæri sem mér gafst til þess að berjast fyrir því á pólitískum vettvangi að útvegurinn fengi kost á að auka arðsemi sína í aflahlutdeildarkerfi og með frjálsu framsali veiðiréttarins. Réttilega hefur verið á það bent að þessi skipan hefur takmarkað aðgang að atvinnugreininni.

Kaldi veruleikinn var bara sá að þetta var eina leiðin til að knýja fram meiri afrakstur með minni tilkostnaði. Þetta var vegurinn til aukinnar framleiðni sem er undirstaða batnandi lífskjara allra. Það var einfaldlega ekki hægt að fjölga þeim sem rétt höfðu til veiða nema allir aðrir væru tilbúnir til að sætta sig við verðminni krónur í launaumslaginu.

Þetta má kalla forréttindi en þau hafa óumdeilanlega verið í almannaþágu og til stórstígra framfara í þjóðarbúskapnum. En útgerðin nýtur annarra forréttinda: Hún má færa reikninga sína í erlendri mynt, hún hefur tekjurnar í erlendri mynt og hún tengir laun sjómanna við erlenda mynt. Aðeins fáir aðrir njóta þessarar aðstöðu og alls ekki launafólk.

Í þessu tilviki eru engar líffræðilegar takmarkanir á því hversu margir geta notið sambærilegrar aðstöðu svo að það megi teljast hagkvæmt. Það eru því ekki réttmætir hagsmunir útvegsins þegar hann þrýstir af öllu sínu mikla afli á stjórnvöld til að koma í veg fyrir að nýsköpunaratvinnugreinarnar og launafólk fái notið þessa sama hagræðis.

Fyrir slíkri kröfu eru hvorki siðfræðileg né hagræn rök.

Á sínum tíma var ég kjörinn til setu á Alþingi í stærsta landbúnaðarhéraði landsins. Ég hafði sannfæringu þá og hef reyndar enn, þótt ég sæki ekki lengur atkvæði til bænda, að rétt sé að verja hagsmuni þessarar rótgrónu atvinnugreinar burtséð frá hefðbundnum arðsemisútreikningum. Sinfónían uppfyllir ekki heldur þær kröfur. Og mér þætti líka óhugsandi að missa hana.

Landbúnaðurinn er hluti af atvinnumenningu þjóðarinnar. Forystumenn hans eiga þakkir skyldar fyrir ötula baráttu fyrir rífandi framleiðniaukningu og til að viðhalda skilningi almennings á mikilvægi þess að hann hverfi ekki. Þjóðin hefur sýnt að hún lítur svo á að þessi hagsmunagæsla sé í þágu heildarinnar.

Hitt er ekki siðferðilega réttmætt að forystumenn landbúnaðarins notfæri sér þennan almannavilja til fá stjórnvöld til að hindra að nýsköpunargreinarnar fái nauðsynlega aðstöðu og frelsi til að auka verðmætasköpunina í búskap þjóðarinnar. Það er einmitt hún sem í framtíðinni á að standa undir þeim almannahagsmunum að unnt verði að halda áfram að styrkja landbúnaðinn og ekki þurfi til þess að koma að forgangsraða milli hans og velferðarkerfisins.

Það er alltaf svo og verður alltaf að einhverjir hafa skammtíma hagsmuni af því að halda niðri hagsmunum annarra. Enn það á ekkert skylt við þá hagsmunaglímu þar sem nýir kraftar brjótast fram.

Veruleikinn er sá að engin framfaraskref hafa verið tekin sem ekki hafa haft í för með sér einhvern sársauka við aðlögun að nýjum aðstæðum, stundum mikinn og stundum lítinn. Þeir stjórnmálamenn sem loka augunum fyrir því ættu að snúa sér að öðru. En það ættu þeir líka að gera sem treysta sér ekki til að sækja og verja þann málstað að meiri hagsmunir séu teknir fram yfir þá minni.

Þegar stjórnvöld ákváðu að sækja um aðild að Fríverslunarsamtökum Evrópu á áttunda áratug síðustu aldar var í mörg horn að líta. Margir horfðu ekki á viðfangsefnið frá víðara sjónarhorni en svo, að það væri hlutverk sjávarútvegsins að afla gjaldeyris, iðnaðarins að spara hann og veslunarinnar að eyða honum.

Ein stærsta grýlan í umræðunni var sú framtíðarsýn að bakaraiðnin myndi hverfa og landið sökkva niður á hafsbotn innfluttra tertubotna. Þetta töldu ýmsir sig hafa sannað með útreikningum. Fylling tímans færði okkur aftur á móti samkeppnishæfa, framfarasinnaða og blómstrandi iðngrein.

En það voru fleiri ljón á veginum. Margir iðnrekendur sáu ekki hvernig landið fengi þrifist án þess að þeir sjálfir nytu tollverndar. Svo var hitt að Fríverslunarsamtökin snerust einvörðungu um iðnað. Okkar stóru hagsmunir voru fríverslun með fisk.

Ef metnaður forystumanna ríkisstjórnarinnar á þeim tíma hefði verið lítill og sjálfstraustið minna hefðu þeir væntanlega sagt við þjóðina: Þetta er ekki hægt. Þarna eru þjóðir sem við eigum í stríði við vegna útfærslu landhelginnar. Þær munu aldrei fallast á íslenska sérhagsmuni vegna sjávarútvegsins, sem regluverk þeirra nær ekki einu sinni til. Við skulum því sitja heima með hendur í skauti.

Það varð þjóðinni til happs að hún átti á þessum tíma forystumenn með metnað fyrir hennar hönd og sjálfstraust til að bera fram og semja um íslenska sérhagsmuni, þó að ekki væri í byrjun augljóst að þeir myndu hafa erindi sem erfiði.

Það þarf hvorki sjálfstraust né metnað til þess að taka stórt upp í sig í kappræðum fyrir þjóðaratkvæðagreiðslu gegn samningum við útlendinga. Sá leikur byggist á því að tala ekki við nokkurn mann utan landsteinanna. En þessir mannlegu eðliskostir eru forsenda fyrir hinu að unnt sé að tryggja íslenska hagsmuni með einörðum málflutningi og rökum við samningaborðið.

Í þessu sögulega ljósi ættu allir að sjá að það eru ekki haldbær rök gegn nýju viðbótar skrefi til frekari samvinnu við þær þjóðir, sem við höfum svo lengi átt samleið með, að þær muni ekki hlusta á okkur. Þeir sem hafa stolt og metnað fyrir landið sitt láta á það reyna. Svo samþykkjum við ekkert nema við séum sannfærð um að það sé til heilla og horfi til framfara fyrir heildina.

Allt þetta endalausa tal á rætur í því að við viljum auka framleiðni atvinnulífsins og skapa meiri verðmæti í þjóðarbúskapnum. Það er enginn annar vegur að því marki að geta sett fleiri krónur með öruggu verðgildi í launaumslögin og halda megi áfram að treysta velferðarkerfið í stað þess að horfa á það molna.

Léleg framleiðni stafar ekki af leti eða ódugnaði. Hún á fyrst og fremst rætur í ófullkomnum kerfum, ónógri samkeppni, viðskiptahindrunum og veikburða gjaldmiðli. Við eigum ekki að halda áfram að sættast við þröngan kost fyrirtækja og vinnandi fólks heldur breyta kerfunum og aðstæðunum.

Vandinn er að nýgræðingurinn í íslensku atvinnulífi mun á næstu árum gefa miklu minna af sér en vænta mætti fyrir þá sök að hann nýtur ekki sömu skilyrða og þeir keppinautar sem hafa bólfestu í grannríkjunum.

Við getum ekki reiknað tapið sem af því hlýst að nýjabrumið á þessu sviði hverfur nú úr landi eða uppgötvanir þess eru seldar fyrirtækjum í öðrum löndum þegar að því kemur að leita þarf eftir viðskiptavinum. Því er spurt:

Hvað er að því að íslensk fyrirtæki hafi sama aðgang að mörkuðum og erlendir keppninautar?

Hvað er að því að þau greiði álíka vexti?

Hvað er að því að þau geti gert áætlanir í sama gjaldmiðli?

Hvað er að því að þau geti fengið fjárfestingarfé erlendis frá?

Hvað er að því að launafólk á Íslandi njóti sama afkomuöryggis og launamenn þeirra ríkja sem njóta sveifluminni gjaldmiðla?

Hvað er að því að lifeyrisspanaður landsmanna verði ávaxtaður í traustari mynt en íslenskri krónu?

Auðvitað er ekkert að þessum óskum. Enginn svarar heldur á þann veg.

En hér er tekist á um hagsmuni. Leyfum góðum og gildum hagsmunum að takast á. Forðumst hitt að leyfa hagsmunum eins að takmarka hagsmuni annars. Lofum afli hagsmunatogstreitunnar og framfaraviljans að leysast úr læðingi.

Sýnum það stolt og þann metnað sem þörf er á til að starfa með öðrum þjóðum og semja um gagnkvæma hagsmuni þegar þess er kostur.

Gefumst aldrei upp fyrir fram.

Er ekki í raun og veru auðvelt að sameinast um þetta? Síðustu dagar hafa sýnt að umræðan um þetta stóra viðfangsefni er föst í þrætum um formsatrið, og í skotgrafahernaði stjórnmálamanna um það álit sem þeir hafa hver á öðrum.

Sá jarðskjálfti sem orðið hefur í umræðunni um þessa hlið málsins ætti að gefa okkur tilefni til að setja efnislega umfjöllun aftur á byrjunarreit og reyna að brjóta til mergjar þá heildarhagsmuni sem eru í húfi.

Það er ekkert lyf til án aukaverkana. Ekkert skref fram á við í alþjóðasamstarfi er án aukaverkana. Verkefnið er að meta þær og ávinninginn en ekki að horfa á hvorn þáttinn fyrir sig.

Trúum því að allir vilji Íslandi vel þó að þeir leggi ólíkt mat á viðfangsefnið. Aðeins þannig getum við nálgast málefnalega og skynsamlega niðurstöðu. Tíminn er dýrmætur, en tökum þann tíma sem þarf.

Gerum bara ekkert sem stíflar fljót framfaranna.

]]> http://afkogunarholi.is/fljot-framfaranna-verdur-ekki-stiflad/feed/ 0 http://afkogunarholi.is/nyskopun-i-gosenlandi-2/ http://afkogunarholi.is/nyskopun-i-gosenlandi-2/#comments Thu, 28 Mar 2013 15:16:21 +0000 http://afkogunarholi.is.web1.vortex.is/?p=197 Þorsteinn Pálsson:

Ræða á aðalfundi Samtaka atvinnulífsins 6. mars 2013

Nýsköpun í „gósenlandi“

Fyrir sextíu árum og einu betur fór Halldór Laxness um dönsku landamærin yfir til Svíþjóðar. Honum var vísað frá þeim dyrum sem aðrir Norðurlandabúar fóru hindrunarlaust um, án þess að fá í vegabréf sín stimpil eftirlitsmanna og handhafa fullveldisréttar ríkisins.

Um þennan atburð segir skáldið: „Ég forvitnaðist síðan um það hjá fróðum mönnum, af hverjum sökum íslendingar væru ekki haldnir norðurlandabúar á Norðurlöndum. Mér var svarað því til að íslendingar hefðu neitað að ganga í samband við Norðurlönd um afnám vegabréfaskyldu.

Ég spurði með hverjum rökum, og var sagt að mörlandinn hefði borið það fyrir sig á sameiginlegum fundi norrænna utanríkisráðherra um málið, að Ísland væri svo auðugt að íbúar þess veigruðu sér við að hleypa fólki af Norðurlöndum vegabréfalausu inn í slíkt gósenland.“

Tveimur árum eftir að Halldór Laxness færði þetta í letur fór hann um sömu landamæri, til að taka við Nóbelsverðlaunum, án þess að fá staðfest og stimplað leyfi valdsmanna. Ísland hafði í millitíðinni gengið í Norræna vegabréfasambandið.

Þessi saga minnir okkur á tvennt: Annað er að Íslendingar byrja gjarnan á að segja nei. Hitt er að skáld rétt eins og athafnaskáld biðja um frelsi til að skapa.

Eftir hremmingar efnahagshrunsins þarf Ísland að kalla alla þá sem vettlingi geta valdið til að skapa nýja framtíð.

Við þurfum að byrja á að gera upp við hrunið, segja menn. Það er hverju orði sannara. Þeir þurfa að hljóta sína refsingu sem brotið hafa lög. Þjóðin öll, en ekki síst viðskiptalífið, verður að berja í þá siðferðisbresti sem leiddu okkur og fleiri þjóðir af leið. Þar sem of margir litu svo á að frelsi eins gæti náð lengra en að nefi þess sem næst stóð.

En uppgjörið kallar á enn ríkari gagnrýni. Fyrir hrunið lifðum við um efni fram. Flestir sem véla um málefni þjóðarinnar verða flóttalegir um augun þegar þá staðreynd ber á góma. Lífskjörin fyrir hrun voru að of stórum hluta froða en ekki smjör. Þegar veislan stóð sem hæst þorðu fáir að kveða upphátt og tæpitungulaust um þá staðreynd, utan Einar Oddur Kristjánsson, ef ég man rétt.

Efnahagshrunið átti rætur í skorti á íhaldssömum viðhorfum um meðferð peninga og uppruna verðmæta. Ef við náum ekki flóttanum úr augunum andspænis þeim veruleika lendum við í endalausum vegvillum við nýsköpunina.

Við rötum líka í vegvillur ef við náum ekki saman um nokkur lykilviðfangsefni í búskap þjóðarinnar. Þau lúta að:

• Breytingum á efnahagsstjórninni.
• Nýjum skrefum í alþjóðasamvinnu til að auka athafnafrelsið.
• Og sameiginlegum skilningi á því að skapa verður stóraukin verðmæti til að bæta velferðarkerfið.

Samstaðan þarf að ná til allra þessara þátta. Í þeim skilningi er þetta eitt verkefni en ekki þrjú. Meðan helstu stjórnmálaflokkarnir koma sér ekki saman um heildarlausn breyta kosningar litlu um að útlitið verður áfram svart.

Ráðgjafafyrirtækið McKinsey birti snemma vetrar skýrslu um samkeppnisstöðu Íslands. Hún dró fram hrollvekjandi staðreyndir, sem komið hefur verið fyrir í góðri nefnd. En það sýnir veruleikaflóttann í íslenskri stjórnmálaumræðu að nú í aðdraganda kosninga er skýrslan hvorki umræðuefni né úrlausnarefni.

Í skýrslunni má lesa þá dapurlegu staðreynd að framleiðni á hverja unna klukkustund í „gósenlandinu“ er á plani með Grikklandi. Þrettán þúsund vinnandi Íslendingar í þjónustu þurfa að kalla á ný atvinnutækifæri bara til þess að gera þennan mikilvæga þátt efnahagslífsins samkeppnishæfan.

Sjávarútvegurinn er eina atvinnugreinin sem stenst alþjóðlegan samanburð í þessu efni bæði að því er varðar vinnu og fjármagn. En þá bregður svo við að þeir sem ráða ríkjum hafa í full fjögur ár barist fyrir því að vinda ofan af þessum mikla efnahagslega árangri sem tekið hefur tvo áratugi að ná.

Meðan atvinnulífið nær ekki framleiðni á við það sem best gerist í grannlöndunum geta stjórnmálamennirnir aldrei tryggt samekppnishæfni velferðarkerfisins. Loforð þar um hljóma eins og hvellandi bjalla og klyngjandi málmur.

Á næstu fimmtán árum þarf að tvöfalda verðmæti útflutningsframleiðslunnar. Það er háleitt markmið.

Auðlindanýting stendur nú undir fjórum af hverjum fimm hlutum sem út eru fluttir. Þegar horft er til þess að tvöfalda útflutningsframleiðsluna verða menn að horfast í augu við þá staðreynd að fiskimiðin eru fullnýtt. Vaxtarmöguleikar í orkunýtingu eru miklir en þó takmarkaðir.

Stærsti hluti viðbótarinnar við útflutningsverðmætin þarf því að spretta upp úr jarðvegi nýrrar atvinnustarfsemi. Þar með er talin ríkari fullvinnsla sjávarafurða. En þann jarðveg þarf að plægja, annars gefur hann ekki ávöxt.

Stjórnmálamenn skapa ekki þessi verðmæti með átaksverkefnum. Þeir gera það aðeins með því að plægja jarðveg sem athafnasamir og hugvitsamir einstaklingar geta sáð í.

Með þessu móti er að vísu ekki unnt að mæla verðmætin og telja störfin fyrirfram og færa kjósendum loforð í rósabúntum. Þessi aðferð byggir á því að frjáls aðgangur að jafn frjósömum jarðvegi og aðrar þjóðir búa við skili jafn miklum ávöxtum og þar gerist best.

Ekkert í McKinsey skýrslunni segir að Íslendingar séu þeir búskussar að geta ekki staðið jafnfætis þeim sem lengst hafa náð ef þeir fá sömu tækifæri og sömu aðstæður til að veita sköpunarmætti og framtaksemi sinni viðnám. Árangurinn í sjávarútveginum sýnir það.

Það tókst að stöðva efnahagshrunið. En vöxturinn sem við höfum séð er sama lánafroðan og varð að engu haustið 2008. Til þess að snúa þeirri þróun við þarf breytingar.

Sumir kalla á kerfisbreytingar. En með því að ég sleit barnsskónum í Flóanum kýs ég heldur að taka þannig til orða að opna beri aðgang að nýjum slægjum. En hafi áveitan á sínum tíma verið kerfisbreyting fyrir Flóamenn kalla ég á viðlíka kerfisbreytingu fyrir alla Íslendinga nú í byrjun tuttugustu og fyrstu aldar.

Í þessu samhengi ætla ég að nefna hér til sögunnar tvö viðfangsefni. Bæði skipta þau sköpum ef við ætlum í alvöru að bæta samkeppnisstöðu landsins og tvöfalda útflutningsframleiðsluna. Og bæði kalla á breiðara póltiískt samstarf en nú virðist vera kostur á.

Annað er gjaldmiðillinn. Hann er óhjákvæmilegur milliliður í viðskiptum. Um leið er hann mælieining þeirra verðmæta sem að baki búa.

Verkurinn er sá að krónan er ekki gjaldgeng í milliríkjaviðskiptum. Ungur maður, sem skrifar beittar en flestir aðrir nú um stundir, benti nýlega á að í raun réttri hefði krónan ekki miklu sterkari stöðu en inneignarnóta í Bónus.

Tommustokkurinn er nákvæmari mælieining en nokkur gjaldmiðill og jafn langur meðal allra þjóða. Í félagsskap gjaldmiðlanna er krónan hins vegar óvissari mælieining en aðrar þjóðir búa við. Hvers vegna er þá keppikefli að halda henni?

Ef ríkisstjórnin nýtti fullveldisrétt sinn til að breyta lengd tommustokksins jafn oft og gengi krónunnar myndi ört fækka í stétt byggingameistara. Það er hverju mannsbarni ljóst. Á nákvæmlega sama hátt er óvissan um stærð og verðgildi krónunar frá einum degi til annars Þrándur í Götu þeirra sem ætla að skapa ný verðmæti fyrir búskap þjóðarinnar.

Tvöföldun útflutningsframleiðslunnar kallar á að karlar og konur, framtaks og hugvits, geti fullnýtt orku sína og sköpunarmátt. Til þess þurfum við að fullnýta möguleika okkar á innri markaði Evrópu sem er okkar heimamarkaður og stóri stökkpallur í aðrar áttir.

Það gerum við ekki með mynt sem ekki er gjaldgeng þar og heldur engu verðgildi nema með höftum eða strangari varúðarreglum en aðrar þjóðir sæta. Svo einfalt er það.

Þá spyrja menn: Getum við ekki valið krónunni betri stjórnendur? Horfum nokkur ár til baka, þegar við svörum þessari spurningu.

Hverjir efast um að þeir sem þá voru við stjórnvölinn hafi ekki borið fullt skynbragð á hagsmuni útflutningsframleiðslunnar? Og höfðu þeir ekki einmitt meira áhrifavald en við þekkjum, í sögulegu samhengi, til að beita fullveldisréttinum yfir krónunni?

Samt ofreis krónan gegn hagsmunum útflutningsframleiðslunnar og hrundi svo gegn hagsmunum launafólks. Ástæðan er sú að bestu menn gátu ekki og geta ekki haldið svo lítilli mynt stöðugri án hafta eða verulega íþyngjandi varúðarreglna. Góð pólitísk hugsun og hæfileikar breyta litlu þegar kerfið dugar ekki.

Hitt atriðið sem ég ætla að nefna er sjávarútvegsstefnan.

Ef framleiðni minnkar í sjávarútvegi versna lífskjörin að sama skapi. Ef sjávarútvegurinn hefur ekki burði til að jafna sveiflur í afla og afurðaverði með eiginfé sínu eða greiðslum í sveiflujöfnunarsjóð er ekki unnt að viðhalda stöðugleika í hagkerfinu.

Á þessum vettvangi ætla ég ekki að deila við þá sem telja að markaðslausnir eigi að víkja fyrir félagslegum markmiðum í sjávarútvegi. Eins og sakir standa erum við þó eina vestræna þjóðin sem stefnir að því að láta félagsleg sjónarmið fremur en markaðslögmál ráða þróun höfuðatvinnugreinar sinnar.

Fórnarkostnaðurinn er augljós. Hann mælist ekki bara í lakari lífskjörum. Hitt ætti að verða þeim til umhugsunar sem forystu hafa fyrir þessum grundvallarbreytingum að möguleikinn á upptöku stöðugrar alþjóðlegrar myntar er úr sögunni ef þetta verður raunin.

Fyrir félagslegum markmiðum má vissulega færa ýmis góð og gild rök. En það er jafnan vandasamt að setja lóðin á vogarskálar réttlætis og ranglætis.

Útgerðin hefur allar sínar tekjur í erlendum gjaldeyri. Hún bindur jafnframt stærstan hluta launakostnaðarins við erlendar myntir. Á sama tíma fær hún loforð frá þeim sem vilja halda í krónuna um að geta gengið í vasa almennings í gegnum gengislækkanir þegar mæta þarf óhagstæðum sveiflum.

Í þessu felst aðstöðumunur. Hann er óréttlátur. Það sem meira er: Nýjar atvinnugreinar spretta ekki upp til að tvöfalda útflutningsframleiðsluna ef þessi aðstöðumunur helst.

Það er því réttlát krafa að biðja útveginn að sýna skilning á þessum aðstæðum. Á móti á hann réttláta kröfu á því að þjóðfélagið viðurkenni að hann getur ekki jafnað sveiflur upp á eigin spýtur nema sjávarútvegsstefnan byggi á markaðslausnum.

Þessi tvö réttlætissjónarmið eru að mínu viti mikilvægari en önnur. Þjóðin hefur einfaldlega ekki efni á öðru en að taka meiri hagsmuni fram yfir minni. Það er hins vegar ekkert réttlæti að velja bara aðra hagsmunina en sleppa hinum.

Fjölmargir iðnrekendur voru á móti fríverslun með iðnaðarvörur á sínum tíma. Það var skiljanlegt því margir voru í þægilegri stöðu verndartolla. Stærri hagsmunir réðu hins vegar niðurstöðunni.

Í þessu ljósi er andstaða útgerðarinnar við breytingar sem opnað geta leiðir inn á nýja akra verðmætasköpunar um margt útskýranleg. En með sama hætti og áður, þegar við höfum stigið ný skref til að dýpka efnahagssamvinnu okkar við vestrænar þjóðir, verða menn að setja ofar öðru þá heildarhagsmuni sem eru í húfi.

Það þarf ný skref til að skapa ný verðmæti. Það reyndist ávöxtur fríverslunarinnar, það var ávöxtur af þátttöku í innri markaðnum og það verður ávöxtur stöðugrar gjaldgengrar myntar.

Það er auðvelt að setja í samhengi mikilvægi þessara tveggja þátta: Stöðugrar myntar og markaðslausna í sjávarútvegi. En við stöndum samt andspænis pólitískum vanda sem setur allt í hnút.

Á annað borðið róa flokkar sem vilja sjávarútvegsstefnu sem getur verið grundvöllur stöðugleika og vaxandi framleiðni. Þeir flokkar geta aftur á móti ekki fallist á að tekin verði upp stöðug alþjóðleg mynt.

Á hitt borðið róa flokkar sem vilja taka upp nýja mynt. Þeir geta hins vegar ekki fallist á sjávarútvegsstefnu sem er forsenda fyrir því að unnt verði að stíga það skref.

Meðan þjóðin er föst í þessari málefnalegu bóndabeygju stjórnmálanna stöndum við nær tímum óðaverðbólgu en nýsköpunar í þjóðarbúskapnum.

Nýtt skref í alþjóðasamvinnu með aðild að evrópska myntbandalaginu er augljós leið til aukinnar verðmætasköpunar. Á sama tíma er ekki unnt að loka augunum fyrir hinu að Evrópusambandsaðild hefur vakið spurningar um fullveldið sem ekki hafa verið ræddar af nægjanlegri dýpt.

Menn segja réttilega: Eftir því sem við fengum meiri sjálfstjórn batnaði efnahagurinn. Hví þá að deila sjálfsákvörðunarréttinum með öðrum þjóðum? Hverju erum við bættari með því?

Svarið er þetta: Það var ekki fullvedisrétturinn í höndum okkar fullhuga stjórnmálaforingja sem bjó til verðmætin og velmegunina. Hún kom smám saman eftir því sem stjórnmálamennirnir beittu fullveldisréttinum til að auka athafnafrelsið.

Það kostaði ekkert meðan takmörk athafnafrelsisins voru innan lögsögu ríkisins. Um leið og við þurfum að tryggja hugvitsmönnum okkar og framtaksmönnum, körlum og konum, athafnafrelsi innan lögsögu annarra ríkja þurfum við að gjalda í því sama.

Í dag þurfum við að beita fullveldisréttinum til að auka athafnafrelsið utan landsteinanna. Það eru engin önnur ráð til að sá í nýja akra og fá nýja uppskeru. Evrópusambandið er vettvangur helstu viðskiptaþjóða okkar til að ná þessu markmiði. Því er það nærtækasti kosturinn.

Það er ekki markmið fullveldisréttarins að tryggja frelsi valdhafanna til ákvarðana heldur að tryggja frelsi fólksins. Þegar við blasir að athafnafrelsi einstaklinganna utan landamæra Íslands verður betur tryggt með því að stíga ný skref í alþjóðlegu samstarfi þarf gild rök til verja Þránd í Götu.

Fullveldisrétturinn í peningamálum er ekki til fyrir Seðlabankastjórann. Hann er ekki til fyrir stjórnmálaforingjana. Hann er fyrir fólkið.

Stundum er ég spurður hvernig mér hugnist að flytja ákvarðanir um ramma ríkisfjármálanna yfir á alþjóðlegan vettvang. Ég veit að þeir sem hér sitja í dag koma úr röðum ólíkra stjórnmálaflokka. En mitt svar byggist á hugsjón þess stjórnmálaflokks sem ég vígðist ungur:

Þannig er ég sannfærður um að það er farsælla fyrir fólkið og fyrirtækin, að flokkurinn minn skuldbindi Ísland í alþjóðlegu samstarfi til að fylgja ríkisfjármálastefnu sinni, fremur en að semja á fjögurra ára fresti um afslátt frá þeirri stefnu við aðra flokka í landinu. Ég skil hins vegar efasemdir sumra sósíalista.

Spurningin um aðild að evrópska myntbandalaginu og Evrópusambandinu snýst um það hvort við viljum kyrrstöðu eða hvort við viljum auka frelsi fólksins, auka frelsi þeirra sem skapa verðmætin.

Sumir tala um aðildina að evrópska myntbandalaginu og Evrópusambandinu sem eitt mál sem unnt sé að fresta meðan önnur mikilvæg eru rædd. Þetta er blekkingarleikur.

Veruleikinn er annar. Spurningin um að stíga þetta skref snýst um að nota þá heildstæðu umgjörð um efnahagssamvinnu, sem felst í samstarfi Evrópuþjóðanna, til að plægja nýja akra. Við erum þegar að stærstum hluta þátttakendur í þessu samstarfi. Svo lengi sem við eigum færi á að bæta stöðu okkar með því að ganga þar feti framar er óskynsamlegt að útiloka þann kost fyrir fram.

Til þess að geta stigið þetta skref þarf að tryggja að arðurinn af fiskveiðiauðlindinni gangi okkur ekki úr greipum. Sumir segja: Það er ekki hægt. En við náum aldrei að stíga framfaraskref ef við byrjum alltaf á að semja við sjálfa okkur um að hlutirnir gangi ekki upp.

Þeir sem fullyrða að með engu móti sé unnt að fá skilning bandalagsþjóða okkar á efnahagslegu mikilvægi fiskveiðanna, með svæðisbundinni stjórn og markaðslausnum, hafa í raun stillt sér upp við hliðina á Evrópusambandinu og eru harðari en þeir, sem þar eru tregastir, að tala á móti lausnum.

Við þurfum vissulega að sýna mikið raunsæi í samningum við aðrar þjóðir og ríkjabandalög. En hitt að gefast með öllu upp fyrir fram ber ekki vitni um sókndirfsku.

Það stendur upp á þá sem ætla að tvöfalda útflutningsverðmætin án þess að auka athafnafrelsið á erlendum mörkuðum að svara á hvern veg það skuli gert.

Þeir sem lofa hærri launum, endurgreiðslu á verðbólgu liðinna ára og bættu velferðarkerfi án þess að skapa fyrst verðmæti til að borga brúsann eru í raun boðendur verðbólgu og nýs efnahagshruns.

Staða þjóðarbúsins er svo alvarleg að þörfin á samstöðu hefur aldrei verið brýnni. Þegar útilokað virðist að fá stjórnborðs og bakborðs ræðara þjóðarskútunnar til að taka eitt mið er það fremur háð heppni en hyggindum ef komist verður hjá nýju strandi.

Það er við þessar aðstæður sem Samtök atvinnulífsins og Alþýðusambands Íslands fá nýtt hlutverk. Það er eins konar neyðarhlutverk sem þau hafa áður gegnt.

Þau þurfa að taka að sér að segja þjóðinni satt um raunverulega stöðu þjóðarbúsins. Þau þurfa að ná saman um hvernig leysa á meginmálin úr bóndabeygju stjórnmálanna. þau þurfa að sannfæra þjóðina um að það sé rétt leið.

Þá munu hindranir hverfa úr vegi. Þá verður unnt að varða veg þjóðarinnar fram á við til nýsköpunar eftir leið stöðugleika og bættrar samkeppnisstöðu.

Þetta er ekki bara spurning um athafnafrelsi. Þetta er spurning um undirstöðu lífskjara. Þetta er spurning um undirstöðu velferðar.

Halldór Laxness þurfti ekki að bíða lengi eftir því að stjórnvöld skynjuðu að við vorum, eftir allt, ekki sérstæðari þjóð en svo, að óhætt væri að taka þátt í gagnkvæmu samstarfi um opin vegabréfalaus landamæri. Hann gat farið um þau til að sækja stærstu menningarlegu umbun sem Íslendingur hefur áunnið sér og þjóð sinni.

Athafnaskáldin þurfa líka að sækja umbun sköpunarmáttar síns yfir landamærin á erlenda markaði.

Nú er spurning hversu lengi þau þurfa að bíða þar til menn sjá, að við erum ekki einstæðari þjóð en svo, að óráð er að útiloka nokkra þá leið sem opnað getur lokuð landamærahlið fyrir alla þá sem skapa vilja ný efnisleg verðmæti á erlendum mörkuðum.

• Markmiðið er nýsköpun þjóðarbúsins í stað verðbólgu.
• Aflið er í samstöðu ykkar og Alþýðusambandsins.
• Verkið er að virkja það afl.

Þrándur í Götu hefur ekki hlutverk hér

 Áhöld um aðild Íslands að Evrópusambandinu lúta að víðtækari hagsmunum en svo að unnt sé að meta þau út frá einu tilteknu sjónarhorni. Hér er verið að fjalla um pólitíska- og efnahagslega stöðu Íslands í heimi mikilla og örra breytinga. Sjávarútvegurinn þarf því að horfa á viðfangsefnið með þjóðinni allri.

Alþjóðasamstarf er nauðsynlegt

Þjóðum er nú meiri þörf á að tryggja pólitíska stöðu sína í veraldarsamfélaginu en nokkru sinni fyrr. Einnig er ljóst að nútíma samskipti ríkja byggja í vaxandi mæli á alþjóðlegum reglum. Þær þjóðir sem vilja halda virku sjálfstæði sínu og verja athafnafrelsi einstaklinganna komast ekki hjá þátttöku í þessari þróun.

Upphaflega trúðu menn að unnt væri að tryggja fullveldi landsins og öryggi með einfaldri hlutleysisyfirlýsingu. Sagan kenndi okkur að það dugði skammt. Reynslan sýndi einnig að tvíhliða viðskiptasamningar eru of flóknir til að tryggja það frelsi í viðskiptum sem allar framfarir hvíla nú á.

Í þessu ljósi mótaðist utanríkisstefnan um og eftir miðbik síðustu aldar og í því hefur hún þróast síðan.

Grundvöllur utanríkisstefnunnar

Þannig tryggðum við öryggi þjóðarinnar og pólitíska hagsmuni með aðild að Atlantshafsbandalaginu. Það var ákvörðun um að Ísland yrði aðili að öflugasta bandalagi þjóða Vestur Evrópu og Norður Ameríku. Síðar kusum við samleið með Bretum og Norðurlandaþjóðunum í Fríverslunarsamtökum Evrópu.

En tímarnir hafa breyst. Atlantshafsbandalagið er ekki lengur pólitísk þungamiðja og Evrópuþjóðirnar sem mynduðu þessi samtök eiga nú flest aðild að Evrópusambandinu. Þar er nú þungamiðja í samstarfi þeirra þjóða er næst okkur standa.

Með Evrópska efnahagssvæðissamningnum stigum við stórt skref inn í það samstarf. Full aðild er því ekki stefnubreyting heldur rökrétt framhald þeirrar grundvallarstefnu í utanríkismálum sem mótuð var fyrir sex áratugum.

Engin atvinnugrein í landinu hefur notið meiri ávaxta af þessari utanríkispólitík en sjávarútvegurinn. Bæði pólitíska hliðin og viðskiptahliðin hafa skipt þar miklu máli.

Fjölbreytni er forsenda hagvaxtar

Í áratugi hefur öllum verið ljóst að einhæf verðmætasköpun dygði ekki til að standa undir nauðsynlegum hagvexti og kröfum um velferð og menntun.

Reyndar hafa forystumenn í sjávarútvegi lengst af litið á það sem sameignlega hagsmuni að breikka undirstöður verðmætasköpunarinnar í landinu. Ekki bara af hugsjónaástæðum. Þeir sáu sem var að einhæft atvinnulíf myndi smám saman leggja þyngri byrðar á sjávarútveginn til að standa undir velferðarkerfinu og hann myndi ekki rísa undir þeim kröfum til frambúðar.

Veruleikinn er sá að of hægt hefur miðað í viðleitni til að auka fjölbreytni atvinnulífsins. Við höfum átt erfitt með að draga erlenda fjárfesta að landinu, nema á þeim sviðum þar sem þeir geta starfað óháðir hagkerfi íslensku krónunnar.

Mikill meirihluti iðnaðar-og tækniútflutnings er frá fyrirtækjum sem gera reikninga sína upp í erlendri mynt. Um helmingur útfluttra sjávarafurða kemur frá fyrirtækjum sem nota erlendar myntir við reikningsuppgjör. Jafnvel Landsvirkjun getur ekki notað ríkismyntina.

Engri annarri sjálfstæðri mynt í heiminum er vantreyst meir en íslensku krónunni af þeim sem skapa verðmætin heima fyrir. Öll vitum við svo að hún er ekki gjaldgeng á erlendum mörkuðum.

Þegar horft er á auðlindirnar blasir Þrennt við: Fiskistofnar eru fullnýttir. Það eru vaxtarmöguleikar í frekari orkunýtingu en þeim eru þó takmörk sett. Við þurfum því vöxt í öðrum atvinnugreinum. Hann kallar á að almenn samkeppnisskilyrði jafnist á við það sem best þekkist og hér ríki sambærilegur stöðugleiki. Takist ekki að skapa þessar aðstæður drögumst við einfaldlega aftur úr.

Það er úrslitaatriði fyrir sjávarútveginn að slík sókn til aukinnar fjölbreytni takist. Fari hún út um þúfur þarf að binda sjávarútveginum þyngri bagga en hann ræður við til að standa undir velferðinni. Atvinnugreinin er þegar farin að finna fyrir því. Það er því ekki aðeins samfélagsleg ábyrgð sem kallar á að sjávarútvegurinn horfi á þetta viðfangsefni með þjóðinni í heild. Hrein eiginhagsmunasjónarmið leiða til sömu niðurstöðu.

Að loka augunum fyrir því sem skrifað er á vegginn í þessum efnum skaðar sjávarútveginn, þjóðarbúskapinn og velferðarkerfið í landinu til lengri tíma litið. Hér er því þörf á frjórri hugsun til þess að finna leiðir sem sameginlega geta styrkt Ísland. Í því viðreisnarstarfi hefur Þrándur í Götu sannarlega engu hlutverki að gegna.

Frá pólitísku sjónarhorni sjá flestir að virkari þátttaka í Evrópusamstarfinu er skynsamleg. Myndin kann að vera flóknari frá sjónarhorni efnahagslífsins. Á móti kemur að enginn hefur bent á aðrar leiðir til að tryggja það samkeppnisumhverfi sem líklegt er að leiði af sér meiri fjölbreytni og vöxt á öðrum sviðum en nú bera uppi þjóðarbúskapinn.

Góð reynsla af alþjóðlegu gjaldmiðlasamstarfi

Ísland hefur góða reynslu af alþjóðlegu samstarfi í gjaldeyrismálum. Á fyrstu árum síðustu aldar var Ísland aðili að Norræna myntbandalaginu. Það var forsenda fyrir erlendu hlutafé í bankastarfsemi hér og skapaði það lánstraust sem leiddi til mestu nýsköpunar í sögu landsins með fjárfestingum í sjávarútvegi og þeirrar atvinnubyltingar er færði Ísland inn í nútímann.

Á viðreisnarárunum varð Ísland virkur aðili að Bretton-Woods gjaldmiðlasamstarfinu þar sem breytingar á gengi lutu mjög hörðum reglum Alþjóðagjaldeyrissjóðsins og einhliða ákvörðunarvald Íslands var takmarkað að sama skapi. Einmitt við þær stöðugleikaaðstæður tókst að semja um fyrstu erlendu fjárfestinguna í áliðnaði hér á landi. Þannig hófst nýtt sóknartímabil.

Hækkun á verðgildi krónunnar á fyrsta áratug þessarar aldar stafaði ekki af óvild stjórnenda Seðlabankans í garð útflutningsgreina eins og halda mætti ef rökréttar ályktanir væru dregnar af málflutningi þeirra sem ákafast tala gegn erlendu myntsamstarfi.

Markaðsöflin voru einfaldlega sterkari en fullveldisyfirráð Seðlabankans. Eins réði vantraust á markaði meir um hrun krónunnar en ásetningur Seðlabankans að hjálpa útflutningsatvinnuvegunum með því að setja fjárhag heimila og fyrirtækja í rúst.

Gengishrunið fjölgaði verðminni krónum í bókhaldi þeirra útflutningsfyrirtækja sem nota ríkismyntina í reikningsuppgjöri. Það hefur hins vegar ekki aukið útflutning. Til þess að svo megi verða þarf grundvallarbreytingar á samkeppnisumhverfinu. Það markmið kallar á nýja viðreisnaráætlun og virkara alþjóðlegt samstarf.

Nákvæmlega þetta sá Jóhannes Nordal í byrjun viðreisnar fyrir fimmtíu árum þegar hann skrifaði „að þátttaka í Efnahagsbandalaginu mundi gefa Íslendingum ný og ómetanleg tækifæri til að byggja upp nýjar framleiðslugreinar.“ Fyrir tuttugu árum sagði hann „að nokkur ár hlytu að líða áður en Íslendingar gætu oriðið aðilar að formlegu gengissamstarfi Evrópuþjóða.“ Þessi orð segja þá sögu að í meira en hálfa öld hefur þekking og reynsla vísað veginn í þessa átt.

Veigamikil skref hafa verið stigin til að tryggja þessa hagsmuni. En því fer hins vegar fjarri að okkur hafi tekist að treysta samkeppnishæfni landsins eins og þörf er á. Það gerist ekki sjálfkrafa með aðild að Evrópusambandinu. Á hinn bóginn getur hún auðveldað okkur að ná því marki og verja þá stöðu til lengri tíma. Aðildin er þannig umgjörð um ríka pólitíska og efnahagslega hagmsuni.

Þá er spurt: En setja þeir gríðarlegu erfiðleikar sem evruríkin glíma nú við ekki strik í reikninginn? Svarið er: Jú. Við þurfum að haga viðræðunum í samræmi við þá stöðu. Þau ár sem við höfum til stefnu gefa okkur ráðrúm til þess.

Stundarerfiðleikar breyta hins vegar ekki þeim langtímahagsmunum sem eru í húfi. Jafnvel þó að allt færi á versta veg í Evrópu er blekking að halda að við stöndum þá betur að vígi ein og sér heldur en í sambandi við þær þjóðir sem starkastar eru í álfunni.

Sameiginlega sjávarútvegsstefnan

Þegar við höfum komist að þessari niðurstöðu er rétt að spyrja: En hvað um fiskveiðiréttindin? Er ekki til lítils unnið ef þau falla í hlut útlendinga? Svarið við þeirri spurningu er afdráttarlaust: Jú, það væri of mikil fórn.

Um leið verða menn að hafa í huga að staðhæfingar um að landhelgin fyllist af erlendum fiskiskipum eru hræðsluáróður en ekki veruleiki. Þar er verið að beita sömu málflutningsbrögðum og nýtt voru í andófinu gegn öllum fyrri skrefum okkar til aukinnar þátttöku í alþjóðlegu samstarfi. Þau reyndust fölsk.

Á grundvelli reglunnar um hlutfallslegan stöðugleika höldum við öllum fiskveiðiréttindum yfir staðbundnum stofnum. En við þurfum sérlausnir innan ramma sameiginlegu fiskveiðistefnunnar til að tryggja þá stöðu varanlega. Það er stóra viðfangsefnið. En svarið fáum við ekki nema við látum á það reyna. Ef viðunandi niðurstöður fást ekki verða engir samningar undirritaðir.

Í dag er staðan sú að háværustu andstæðingar aðildar ganga lengra en talsmenn sambandsins í því að fullyrða að þetta sé ekki unnt. Ómálefnalegt er að birgsla þeim um að skipa sér hinu megin við samningaborðið til að semja þar við sjálfa sig.

En hitt er augljóst að það geta ekki verið hagsmunir sjávarútvegsins að taka á viðfangsefninu með þessum hætti. Þeir almennu hagsmunir sem þjóðarbúskapurinn í heild og þar með sjávarútvegurinn hefur af því að þetta takist kalla á jákvætt viðhorf og vilja til að taka virkan þátt í að finna lausnir.

Varðandi veiðar úr sameiginlegum stofnum höfum við að öllu óbreyttu skyldur til samstarfs eftir alþjóðlegum reglum. Þar höfum við engan einhliða rétt. Þvert á móti erum við skuldbundnir til að semja eftir alþjóðlegum viðmiðunum. Evrópusambandið fer hins vegar með þessi mál fyrir aðildarríkin.

Við mat á á þeim aðstæðum erum við í sumum tilvikum í sterkari einir og sér. Í öðrum tilvikum getum við haft styrk af því að beita Evrópusambandinu fyrir okkur gegn þriðju ríkjum. Óvíst er að hér halli mikið á þegar upp er staðið. En með því að við höfum bæði skilgreint okkur sem strandveiðiríki og úthafsveiðiþjóð getur samkvæmni í röksemdafærslu verið flókin í báðum tilvikum.

Skoðanir manna á erlendri fjárfestingu skiptast eftir nokkuð öðrum línum en til aðildar. Margir andstæðingar aðildar vilja fjárfestingafrelsi og reyndar heyrast slík viðhorf innan greinarinnar.

Í Danmörku hefur reynslan sýnt að frjáls fjárfesting með búsetuskilyrðum hefur fullkomlega tryggt að efnahagslegir hagsmunir sjávarútvegsins eru órofa tengdir landinu.

Kjarni málsins

• Sameiginlegir hagsmunir þjóðarinnar og sjávarútvegsins eru þeir að auka verðmætasköpun með stöðugleika og fjölþættara atvinnulífi.
• Aðildin að Evrópusambandinu er rökrétt leið að því marki og sú auðveldasta.
• Þjóðhagslega hagkvæm fiskveiðistjórnun var sterkasta vopnið í viðræðunum. Gjörbreytt sjávarútvegsstefna hefur þegar veikt stöðu Íslands og dregið málið á langinn.

Áhrif valdheimilda forsetans á þingræðið

Erindi á lagadeginum 6. maí 2011

Stjórnarskráin gerir ráð fyrir ákveðnu samspili valdheimilda forseta Íslands og Alþingis. Spurningin sem mér er ætlað að svara er hver áhrif beiting valdheimilda forsetans hefur haft á þingræðið. Svarið er skýrt: Þau voru engin á síðustu öld en býsna mikil á fyrstu árum þessarar aldar.

Síðan þarf að greina hvort þau áhrif eru til bóta eða vandræða. Loks er ástæða til að ræða hvort aðrar leiðir eru skynsamlegri í ljósi almannahagsmuna.

Valdheimildirnar eru komnar frá fólkinu í landinu. Þær byggja á rótgrónum hugmyndum um lýðræði. En þar kemur einnig við sögu flókin hugsun um margs konar önnur viðmið sem rætur eiga í siðferðilegum gildum. Eitt þeirra er ábyrgð. Annað er forysta. Þriðja er skilvirkni.

Sú hugsun sem þessi viðmið fela í sér er hins vegar hvergi skrifuð í texta stjórnarskrárinnar. Ákvæði hennar hvíla eigi að síður á slíkum hugmyndum og ýmsum öðrum.

Breytist skilningur manna eða virðing fyrir þessum viðmiðum og þeim gildum sem að baki þeim býr hefur það eðlilega sjálfvirk áhrif á stjórnskipunina án þess að skrifuðum texta hennar sé breytt. Þetta hefur nú gerst án þess að djúp umræða hafi átt sér stað um tilganginn eða markmiðið. Hún hefur takmarkast við slagorð eins og það að Ísland sé nú orðið helsta lýðræðisforysturíki heimsins.

Fyrstu tvær greinar stjórnarskrárinnar lýsa grundvelli stjórnskipunarinnar. Þær eiga rætur í dönsku grundvallarlögunum frá 1849. Þau byggðu á valdajafnvægi milli konungs og þings. Þingið sótti vald sitt til almennings en konungur til almættisins. Hugtakið konungur táknaði ríkisstjórn. Eins er með forsetahugtakið. Það hefur lengst af merkt ríkisstjórn í skilningi annarrar greinar stjórnarskrárinnar.

Sú grundvallarbreyting varð á stjórnskipuninni í Danmörku 1901 og hér 1904 að ríkisstjórnin var eftir það háð þinginu um vald sitt. Þessi miklu umskipti urðu hins vegar án breytinga á skrifuðum texta stjórnarskrárinnar. Afnám valdheimilda konungs var hins vegar ákveðið með stjórnarskrártextum sem segja að hann láti ráðherra framkvæma vald sitt, hann sé ábyrgðarlaus af stjórnarathöfnum og undirskrift hans sé gildislaus án undirskriftar ráðherra.

Lýðveldisstjórnarskráin er byggð upp með þessum hætti. Textinn á með öðrum orðum rætur í allt öðru stjórnskipulagi en við höfum búið við í meir en öld. Við stofnun lýðveldisins var staðfesting konungs á lögum enn táknrænt form en bæði úrelt og óvirk að efni til.

Eigi að síður þótti Alþingi rétt á þeim tímamótum, þegar innlendur þjóðhöfðingi leysti danskan konung af hólmi, að hugsanleg staðfestingarsynjun hefði þau áhrif að áframhaldandi gildi laga væri háð samþykki þjóðarinnar í allsherjaratkvæðagreiðslu.

Fyrstu hálfu öldina sem lýðveldisstjórnarskráin gilti var sú skýring almennt viðurkennd að þessi breyting hafi verið gerð til að takmarka vald forsetans. Jafnframt byggði heimildin um þjóðaratkvæði á þeim hugmyndum að öllu valdi til stjórnarathafna og pólitískra ákvarðana fylgi ábyrgð. Þannig töldu menn að ríkisstjórn yrði að öllu jöfnu að víkja stæði fólkið í landinu með forseta við þjóðaratkvæðagreiðslu. Á sama veg yrði forsetinn að víkja ef sjónarmið hans yrðu undir.

Af þeim hugmyndum að ábyrgð fylgi valdi leiddi aftur að beiting ákvæðisins hlaut að hafa í för með sér hættu á stjórnarkreppu og jafnvel stjórnskipunarkreppu. Sú staðreynd hefur ugglaust ráðið miklu um að ákvæðinu var ekki beitt meðan ábyrgðarkenningin naut viðurkenningar. Hún útilokaði ekki beitingu ákvæðisins en takmarkaði hana þannig að heimildin var ekki nýtt meðan svo stóð.

Fyrir fimmtán árum eða svo komu síðan fram þær kenningar að með lýðveldisstjórnarskránni hafi af ásetningi verið gerð afgerandi stjórnkerfisbreyting. Hún hafi falist í því að gera beint lýðræði samkvæmt ákvörðun forseta jafnvirkt valdi Alþingis á grundvelli hugmynda um fulltrúalýðræði og þingræði.

Eftir þessari kenningu eru handhafar löggjafarvaldsins ýmist Alþingi eða þjóðin. Forseti deilir síðan verkefnum hverju sinni milli löggjafanna eftir frjálsu mati eða geðþótta. Grundvallaratriði er að hvorki forseti né ríkisstjórn eiga að taka afleiðingum þess að tapa í þjóðaratkvæði.

Forseti Íslands hefur á allra síðustu árum þróað stjórnskipunina á grundvelli þessara nýju túlkunarhugmynda. Hér verður ekki lagður dómur á hvort þær eru réttar. Það sem máli skiptir er að þær eru veruleiki og hafa haft afgerandi áhrif. Spurningin er sú hvort við viljum þennan nýja veruleika eða einhvern annan.

Hvernig fór forsetinn að því að knýja fram slíka kerfisbreytingu án þess að til grundvallar lægi nýr skrifaður stjórnarskrártexti? Það var í sjálfu sér einfalt. Hann þurfti aðeins að víkja til hliðar kenningunni um að ábyrgð fylgdi sérhverri stjórnarathöfn eða pólitískri ákvörðun.

Hún er óskrifuð og byggir aðeins á siðferðilegu gildismati hvers tíma. Hinn nýi siður byggist að sama skapi á því sem við getum kallað ábyrgðarleysiskenningu. Hún sækir næringu í grynnri skilning á siðrænum gildum en við þekktum áður.

Eftir gömlu skilgreiningunni á stjórnskipun Íslands voru stoðir löggjafarvaldsins tvær: Alþingi og forseti. Eftir hefðbundinni túlkun á annarri grein stjórnarskrárinnar merkir það Alþingi og ríkisstjórn. Valdheimildir ríkisstjórnarinnar takmörkuðust síðan af þingræðisreglunni.

Nú er forsetinn hins vegar orðinn persónulega að sjálfstæðri þriðju valdastoð í þessari stjórnskipan. Vald þessarar þriðju stoðar er að því leyti ríkara en ráðherranna að það lýtur ekki takmörkunum þingræðisreglunnar.

Æðsta hluta framkvæmdavaldsins hefur þannig í raun verið skipt upp í tvær sjálfstæðar og óháðar stoðir, forsetastoð og ráðherrastoð. Forsetastoðin getur ráðið því hvort löggjöf er sett með aðferðum fulltrúalýðræðisins og á grundvelli þingræðis eða með beinu lýðræði í þjóðaratkvæði.

Forsetastoðin getur einnig gefið yfirlýsingar bæði heima og erlendis í nafni Íslands og fyrir hönd löggjafarvaldsins og framkvæmdavaldsins. Enn sem komið er hafa þær þó ekki bindandi áhrif að lögum. Ekki er þó óhugsandi að að því geti komið. Pólitísk áhrif þeirra eru hins vegar rífleg.

Enginn ber stjórnskipulega ábyrgð á yfirlýsingum forsetastoðarinnar hvorki gagnvart Alþingi né öðrum þjóðum. Það er nýmæli í íslenskri stjórnskipun. Það sýnir glöggt hversu mikil og afgerandi stjórnskipuleg áhrif óskrifuð siðferðileg gildi geta haft og hvað það þýðir að víkja frá þeim. Eina pólitíska ábyrgð forsetans kemur fram í kosningum á fjögurra ára fresti.

Ríkisstjórn þarf á hinn bóginn að bera ábyrgð á hverju einstöku máli gagnvart Alþingi. Hún gengur þannig undir daglegt próf með verk sín nema þau sem fara í þjóðaratkvæði.

Forseti Íslands hefur réttilega bent á að ábyrgðarleysiskenningin er forsenda þess að þetta nýja stjórnkerfi virki. Augljóst má vera að tíðar þjóðaratkvæðagreiðslur yrðu of flóknar ef valdhafarnir þyrftu að bera ábyrgð og víkja í sífellu eftir því sem þjóðaratkvæðagreiðslum fjölgar eins og að er stefnt.

Breytingar forsetans mættu talsverðri andspyrnu í byrjun. Nú hafa allir flokkar sem sæti eiga á Alþingi viðurkennt þær og styðja ábyrgðarleysiskenninguna í orði og verki. Þó að forsetinn hafi átt frumkvæði að þessum breytingum hefðu þær ekki orðið nema fyrir þá sök að Alþingi hefur í reynd fallist á þær.

Hugsanlega hefur innri pólitískur veikleiki þeirra ríkisstjórna sem hlut hafa átt að máli ráðið miklu um að þær og Alþingi hafa smám saman látið undan og gefið fullveldi Alþingis eftir án mótspyrnu. Hér verður þó einnig að hafa í huga að ábyrgðarleysiskenningin þjónar ekki aðeins hagsmunum forsetans.

Afstaða fólks til veigamikilla mála endurspeglast í minna mæli í flokkakerfinu en áður var. Það flækir pólitíska stefnumótun. Auk þess hafa skoðanakannanir áhrif á framkvæmd stefnuyfirlýsinga. Þannig veitir ábyrgðarleysiskenningin við breyttar aðstæður gott skjól bæði fyrir þingmenn og ráðherra til að losna undan ábyrgð á flóknum málum.

Þetta tvennt skýrir helst þá samstöðu sem orðin er um þessa skipan. Þorri þjóðarinnar sýnist einnig vera sáttur við stjórnskipulegu þróun af þessu tagi. Í því felst að vísu nokkur þverstæða því að gagnrýni á ábyrgðarleysi stjórnvalda hefur verið ærin á sama tíma.

Hitt er svo sjálfstæð spurning hvort það þjónar best hagsmunum fólksins í landinu að draga með þessu móti úr ábyrgð forseta, ráðherra og alþingismanna. Á móti fær þjóðin vissulega meira beint vald um löggjafarmál. Spurningin sem þarf að svara er sú hvort kostir þess vegi á móti ókostum hins að draga úr ábyrgðinni og skilvirkninni. Þetta er val sem þarf að ræða og meta áður en lengra er haldið á þessari braut.

Á sama tíma og alþingismenn tala um nauðsyn þess að auka veg Alþingis hafa þeir annað hvort vitandi vits eða í hugsunarleysi tekið fullan þátt í að veikja það í samvinnu við forseta Íslands. Sú breyting og aðrar breytingar sem óhjákvæmilega fylgja ábyrgðarleysiskenningunni og skiptingu framkvæmdavaldsins í forsetastoð og ráðherrastoð eru mikið umhugsunarefni.

Þær draga úr skilvirkni á sama tíma og samfélagsþróunin kallar á agaða, skipulega og skjótvirka stjórn landsmála. Er það almannahagur? Forysta fyrir landsmálum dreifist og verður þar af leiðandi veikari. Heildaryfirsýn takmarkast. Pólitísk ábyrgð á stærstu málum hverfur. Er þetta til bóta fyrir fólkið í landinu?

Þjóðaratkvæði er úrskurður milli tveggja kosta. Málsmeðferðin leyfir ekki málamiðlanir. Fulltrúaskipulagið byggir hins vegar á skilvirkari leiðum til að taka tillit til ólíkra viðhorfa og miðla málum og tryggir þar af leiðandi betur sjónarmið og hagsmuni minnihlua. Að því leyti er það lýðræðislegra.

Í þessu samhengi verður einnig að hafa hugfast að ríkisstjórn verður aðeins ábyrg í kosningum fyrir þeirri löggjöf sem Alþingi hefur samþykkt. Ætla má að flest stærstu málin verði í framtíðinni ákvörðuð í þjóðaratkvæði. Enginn ber þá ábyrgð á þeim í þingkosningum. Staða Íslands út á við veikist einnig til lengri tíma litið þegar erlend ríki vita ekki fyrirfram við hvaða löggjafaraðila er verið að semja hverju sinni.

Einu gildir hvaða hugmyndafræði menn aðhyllast um túlkun á uppruna 26. greinar stjórnarskrárinnar. Færa má að því gild rök að texti greinarinnar hafi verið vanhugsaður hvað sem menn höfðu í huga þegar hann var festur á blað. Breytinga er því þörf.

Að minni hyggju er glapræði að skipta æðsta framkvæmdavaldinu í tvær sjálfstæðar stoðir óháðar hvor annarri, forsetastoð og ráðherrastoð, eins og raun hefur orðið á. Annað hvort á að byggja stjórnskipunina á þingræðisreglu eða aðgreiningu með valdajafnvægi þar sem sjálfstætt kjörið framkvæmdavald hefur synjunarrétt um löggjafarmálefni. Að hræra þessum tveimur stjórnskipunarformum saman er óráð.

Ég hallast heldur að því að byggja áfram á þingræðisreglunni. Fyrst og fremst fyrir þá sök að hún á djúpar rætur í íslenskri og evrópskri stjórnmálamenningu. Að sama skapi tel ég að halda eigi fast í þau gömlu siðferðilgu gildi sem búa að baki þeirri hugsun að sérhverri ákvörðun stjórnvalds og löggjafa fylgi pólitísk ábyrgð.

Aðeins þannig getum við tryggt þá stjórnskipulegu festu sem fólkið í landinu á kröfu til. Að auki hafa skilvirkni og stjórnfesta gildi frá sjónarmiði almannahagsmuna.

Á hinn bóginn má gera róttækar breytingar til að tryggja að rökrétt hugsun sé í þeirri skipan að ríkisstjórn sæki vald sitt til þjóðkjörins Alþingis. Mikilvægast í því sambandi er að hverfa frá þeirri reglu sem verið hefur í annarri grein stjórnarskrárinnar frá upphafi að Alþingi og forseti, í merkingunni ríkisstjórn, fari saman með löggjafarvaldið.

Björn Þórðarson var forsætisráðherra við lýðveldisstofnunina. Riti sínu um Alþingi og konungsvaldið frá 1946 lýkur hann með þessum orðum: „Endurskoðun stjórnarskrár vorrar stendur nú yfir. Ætla má, að það verði íhugað vandlega, hvort forseti Íslands skuli eiga einhverja eða enga aðild í hinu íslenska löggjafarvaldi.“

Nú er sannarlega kominn tími til að svara spurningu þessa virta færðimanns með öðru en innihaldsrýrum slagorðum.

Sú regla að gldi laga sé háð staðfestingu forseta og ráðherra er stjórnskipuleg tímaskekkja. Það er beinlínis órökrétt að Alþingi og framkvæmdavaldið fari saman með löggjafarvaldið í þingræðisskipulagi. Það átti við fyrir tíma þingræðisins og á við í þeim ríkjum sem byggja á sjálfstæði beggja þessara valdastoða. Texti stjórnarskrárinnar þarf að endurspegla með skýrum hætti þann veruleika sem við ætlum að búa við en ekki graut úr tveimur ólíkum kerfum eins og verið hefur.

Rökrænna væri að forseti Alþingis undirritaði lög til staðfestingar um að lagasetningin hafi farið fram með stjórnskipulega réttum hætti. Undirritun ráðherra til staðfestingar á gildi laga yrði þar með afnumin og fullveldi Alþingis endanlega staðfest.

Þá spyrja menn: Hvað á að gera við forseta Íslands? Þrír kostir koma til álita. Sá fyrsti að leggja embættið niður. Annar er að aftengja það bæði löggjafarvaldinu og framkvæmdavaldinu eins og gert var við konunginn í Svíþjóð.

Þriðji kosturinn er að slíta tengslin við framkvæmdavaldið og tengja forseta Íslands alfarið við löggjafarsamkomuna. Það opnaði aftur möguleika á að færa saman hlutverk þjóðhöfðingja og forseta Alþingis að hluta eða fullu og öllu. Það er álitlegur kostur.

Með því móti fengi þjóðhöfðinginn mikilvægt hlutverk í stjórnskipuninni. Hann væri eigi að síður hafinn yfir pólitíska flokkadrætti og gæti verið einingartákn þjóðarinnar eins og áður var. Um leið yrði þjóðhöfðinginn sem æðsti stjórnandi Alþingis sjálfstæður og óháður fylkingum stjórnar og stjórnarandstöðu í þinginu.

Það myndi jafna stöðuna milli meirihlutans og minnihlutans. Á því er þörf. Þetta væri því um leið þáttur í að styrkja Alþingi gagnvart framkvæmdavaldinu. Vilji menn ekki ganga alla leið í þessu efni má hugsa sér að forsætisnefnd annist daglega verkstjórn á Alþingi en skjóta mætti ágreiningi til forseta.

Þjóðhöfðinginn myndi skipa forsætisráðherra á grundvelli þingræðisreglunnar eftir kosningu á Alþingi. Undirritun forsætisráðherra undir eigið skipunarbréf myndi þá heyra sögunni til. Forsætisráðherra myndi síðan skipa aðra ráðherra.

Heimildir forsætisráðherra til að rjúfa Alþingi yrðu afnumdar. Forseti gæti því aðeins rofið Alþingi að það hefði sjálft tekið þá ákvörðun. Á sama hátt yrði Alþingi stefnt saman samkvæmt ákvörðun þess eða forseta en ekki ríkisstjórnar.

Eigi heimild til útgáfu bráðabirgðalaga að haldast væri rökrétt að forsetinn hefði synjunarrétt. Þar myndi hann gæta þeirra hagsmuna Alþingis að bráðabirgðalöggjafinn virti valdheimildir sínar um brýna nauðsyn.

Til þess að jafna metin á milli stjórnar og stjórnarandstöðu á Alþingi væri rétt að heimila forseta Íslands að neita um staðfestingu laga eftir nánari skilgreiningu ef tveir fimmtu hlutar þingmanna setja fram ósk þar að lútandi.

Pólitísk ábyrgð á þeirri ákvörðun væri þá með skýrum hætti innan veggja Alþingis en gildistakan háð úrslitum í þjóðaratkvæði. Slík heimild gæti einnig leitt til vandaðri undirbúnings lagasetningar og mögulega aukins samstarfs á Alþingi.

Kjarni málsins er sá að aðstæður í dag kalla á að menn hugi að annars konar stjórnskipulegu jafnvægi en mönnum var efst í huga áður þingræðið festist í sessi. Í stað þess að horfa á valdajafnvægi milli Alþingis og forseta er brýnna að treysta betur jafnvægi á milli meirihluta ríkisstjórnar annars vegar og minnihluta þingmanna hins vegar.

Með því móti fengist eðlileg takmörkun á valdi ríkisstjórnarmeirihlutans. Það gæti horft til raunverulegra lýðræðisumbóta.

Niðurstaðan er þessi:

• Blandað kerfi þingræðisreglu og valdajafnvægis milli löggjafarvalds og framkvæmdavalds er órökrétt og óskilvirkt og dregur úr pólitískri ábyrgð eins og það er nú framkvæmt.

• Ákveða á Alþingi óskoraðan fullveldisrétt um lagasetningu án nokkurs atbeina handhafa framkvæmdavaldsins.
• Með rétti minnihluta þingmanna til að skjóta málum í þjóðaratkvæðiyrði yrði tryggð valdtakmörkun sem ætla má að styrki lýðræðið og efli pólitiska ábyrgð.
• Einingarhlutverk forsetaembættisins er trúlega úr sögunni að óbreyttu. Öruggasta leiðin til að reisa það við er með nýjum skýrum stjórnskipunarreglum um hlutverk þess.

Nútíminn í ljósi baráttu Jóns Sigurðssonar fyrir fullveldi og viðskiptafrelsi.

Ráðstefna Samtaka atvinnulífsins á Akureyri 25. mars 2011

Hvað er að vera Íslendingur. Ég á satt best að segja ekkert einhlítt svar við þeirri spurningu. Hvað sem því líður hafa Íslendingar verið í eins konar sjálfhverfri íhugun allt frá hruni krónunnar og falli bankanna. Sú æfing sýnist þó fremur hafa haft þann tilgang að skilgreina hvernig við erum öðruvísi en aðrar þjóðir en að finna út hverjir við erum og hverjir við viljum vera.

Á hátíðarstundum erum við þó ekki í vafa um að góðir Íslendingar eru þeir sem feta í fótspor Jóns Sigurðssonar forseta. Annað skilyrði til þess að teljast góður Íslendingur var lengi vel að sýna viðleitni til að tala íslensku eins og Jónas hafði skrifað í Fjölni og Konráð samþykkt.

Í byrjun tuttugustu og fyrstu aldar eru þeir sennilega færri en fyrrum sem kappkosta í umræðu dagsins að sýna orsakasamhengi á milli góðrar íslensku og góðs Íslendings. Á allra færi er á hinn bóginn að setja sig í fótspor Jóns forseta og tala í nafni hugsjóna hans. Til að fullnægja því skilyrðið sýnist duga vel að vera á móti nánara samstarfi og dýpri samvinnu við aðrar þjóðir og önnur ríki.

Ég mótmæli, þýðir þá: Við mómælum allir þegar spurning vaknar um að Ísland skipi sér í sveit með öðrum þjóðum. Eigi víkja, þýðir þá: Sérhver málamiðlun við aðrar þjóðir er brot á sjálfstæði og fullveldi landsins. Þannig sýnist íslensk rétthugsun vera. Hinir, sem hugsa út fyrir þennan ramma, eru þý vondra afla. Fyrr á árum þý bandaríska auðvaldsins, nú Baugs og Brussel.

Alþingi samþykkti fyrr á þessu ári samning við tvö ríki sem hafði að geyma málamiðlun í æði flóknu álitamáli um ábyrgð á sparifé. Góður Íslendingur gat ekki lýst hærra stigi fyrirlitningar á undirlægjuhættinum en spyrja hvort undirrita ætti á Hrafnseyri. Á sama tíma var greint frá ákvörðun yfirvalda um niðurskurð á búfé vestur á fjörðum. Enginn taldi þá ákvörðun ögrun við minningu foringjans mikla.

Þetta segir ekki aðra sögu en þá að eftir því sem tíminn hefur liðið hafa menn valið skírskotanir í hugsjónir og baráttumál frelsishetjunnar eftir þörfum. Spurningin er: Hvernig hefur þekkingin á skrifum og hugsjónum Jóns forseta flust frá einni kynslóð til annarrar. Eða öllu heldur: Er skírskotunin byggð á þekkingu eða ímynd? Rímar ímyndin í byrjun þessarar aldar við veruleikann á miðri nítjándu öld?

Eitt vitum við með vissu: Hugsjón Jóns forseta var svo sterk og áhrif hans svo rík að allar götur síðan hann sat í forsæti á Alþingi og í Bókmenntafélaginu hefur það verið hverjum málstað til styrktar að telja til skyldleika við hann. Hitt er svo sjálfstætt skoðunarefni hvort sá skyldleiki hefur hverju sinni verið sannur og ósvikinn.

Er hugsanlegt að menn telji til skyldleika við hugsjónir Jóns forseta þegar þeir í raun tala þvert gegn því sem hann sagði og gerði? Má vera að menn bregði nafni hans fyrir sig eins og skildi eða auglýsingamerki hver svo sem raunverulegur málstaður þeirra er? Nútími hverrar kynslóðar eftir daga Jóns hefur glímt við að svara slíkum spurningum.

Við höfum um þessar mundir ólíkar skoðanir á því hort Jón Sigurðsson hefði greitt atkvæði með Icesavesamningunum og þá ekki síður hinu hvort hann myndi greiða atkvæði með tillögu um að afturkalla umsókn um aðild að Evrópusambandinu. Þetta er ekkert nýtt. Þegar Íslendingar tókust á um uppkast millilandanefndarinnar um nýja réttarstöðu Íslands 1908 töldu báðar fylkingar til skyldleika við hugsjónir Jóns forseta.

Þorvaldur Thoroddsen prófessor skrifar í Lögréttu þegar öld var liðin frá fæðingu Jóns Sigurðssonar að það sé annars mjög einkennilegt að æsinga- og öfgamenn sem hafi verið mestir andstæðingar Jóns Sigurðssonar í stjórnmálum meðan hann lifði, og hafi verið honum oft óþæg fótakefli, séu nú búnir að stela honum látnum og veifi honum jafnan í kringum sig.

Valtýr Guðmundsson vitnar til þessara ummæla á sama tíma í Eimreiðinni og segir að engum, sem til þekki verulega, þyki þetta ofmælt. Hann telur að þetta hljóti að stafa af því að almenningi sé orðið svo ókunnugt um hinar sönnu skoðanir Jóns Sigurðssonar að fá megi menn til að trúa, þó að honum sé eignað jafnvel það sem hann hafði mestu skömm og óbeit á.

Hálfri öld eftir að þessar athugasemdir voru gerðar stóðu deilur um aðild Íslands að Atlantshafsbandalaginu og um varnarsamninginn við Bandaríkin. Andstæðingarnir beittu hugsjónum Jóns forseta óspart í ræðu og riti. Einar Olgeirsson skrifar í Rétt 1952 og lýsir þessum átökum sem einvígi milli íslensks anda, íslenskrar arfleifðar og íslensks frelsis annars vegar og amerísks auðs, amerísks hervalds og alls sem spillt er og rotið í íslensku þjóðlífi hins vegar.

Svo segir hann: „Úr þjóðfundarsalnum hljómar til vor rödd Jóns Sigurðssonar, svarið við útlendu ofbeldi, erlendri hersetu, tjáð af hiklausum huga þegar afturhald Evrópu hafði bælt niður frelsisbyltingar fólksins.“

Aðeins ári síðar skrifar hann í Þjóðviljann að Stalín látnum að einhverri stórbrotnustu ævi sem lifað hafi verið sé lokið. Fagnaðarefni sé að leiðtoginn skyldi hafa lifað að sjá hugsjónina svo sterka og volduga í veröldinni að engin auðvaldsöfl fái hana framar bugað.

Hér vaknar spurningin: Gat einn og sami maðurinn samtímis haft hugsjónir Jóns forseta og Stalíns að leiðarljósi lífs síns, og gert þær að áttavita fyrir þjóð sína, án þess að komast í mótsögn við sjálfan sig? Svo er spurning hvort hér megi vitna í Þorvald Thoroddsen og spyrja hvort Einar Olgeirsson hafi stolið Jóni forseta til að bæta ímynd Stalíns. Eða var það ef til vill öfugt að hann hafi stolið Stalín til að bæta ímynd íslensku frelsishetjunnar?

Andstæðingar aðildar Íslands að Fríverslunarbandalagi Evrópu vitnuðu títt í hugsjónir Jóns Sigurðssonar málstað sínum til stuðnings á sjöunda áratugnum. Það gerðu einnig þeir sem síðar beittu sér gegn aðild Íslands að Evrópska efnahagssvæðinu. Og um þessar mundir eru helstu rök þeirra sem andvígir eru þátttöku Íslands í Evrópusambandinu og Efnahags- og myntbandalagi Evrópu að hún stríði gegn fullveldi landsins eftir skilgreiningu Jóns forseta.

Fáir halda því nú fram að í búð reynslunnar hafi fengist fullt verð fyrir þá kenningu að aðild Íslands að Atlantshafsbandalaginu, varnarsamningunum, Fríverslunarbandalaginu og Evrópska efnahagssvæðinu hafi strítt gegn hugsjónum Jóns Sigurðssonar. Þvert á móti finnast miklu fleiri sem álíta að reynslan hafi sýnt að þessar ákvarðanir hafi í engu farið gegn hugsjónum hans og jafnvel verið í ágætu samræmi við þær.

Í þessu ljósi sögunnar hljóta menn að velta fyrir sér hvort rétt sé að spyrja: Hafa þeir sem beita Jóni forseta gegn Evrópusambandinu nú í byrjun tuttugustu og fyrstu aldar meira til síns máls en hinir sem stilltu honum upp gegn öllum öðrum skrefum til samvinnu Íslands við aðrar þjóðir á síðustu öld? Slíkri spurningu verður vitaskuld ekki svarað því að svarið er einfaldlega ekki til. Hitt er hollt, að glöggva sig á kenningum þess manns sem hafði svo mikil og afgerandi áhrif á hagi landsins og virða þær í ljósi síns tíma og bera saman við strauma og viðfangsefni samtímans.

Alkunna er að Jón Sigurðsson var helsti baráttumaður frjálsrar verslunar við allar þjóðir. Þess var minnst árið 1911 þegar hundrað ár voru frá fæðingu hans að hann lifði að sjá þá hugsjón verða að veruleika. Það sama ár minntust menn þess einnig að tvöhundruð ár voru frá fæðingu Skúla fógeta sem öðrum fremur hafði þau áhrif að verslunin opnaðist við alla þegna Danakonungs.

Þegar við nú lítum öld til baka sjáum við að í hátíðarræðum þetta ár var lofið um verslunarfrelsisbaráttuna hvergi sparað. En þegar þessi minningarhátið stóð sem hæst þótti stjórn landsins og Alþingi eigi að síður rétt að skipa nefnd til að rannsaka hvort tiltækilegt væri að auka tekjur landssjóðs með einkarétti á aðfluttum vörum svo sem tóbaki, steinolíu og kolum.

Mótsögnin við hugsjónir frelsishetjunnar virðist augljós. Það þýðir ekki að við höfum rétt til að dæma slíkar samþykktir sem óþjóðhollar eða að þeir sem á þeim báru ábyrgð hafi verið ógóðir Íslendingar. Þetta kennir okkur fyrst og fremst að þegar á þessum tíma var orðið erfitt að máta hvert skref sem stigið var við stjórn landsins við skóstærð Jóns Sigurðssonar. Því fremur á það við í dag.

Jón Sigurðsson hefur með réttu verið settur á stall frelsishetjunnar. En þeim stað fylgir að þjóðin á erfitt með að hugsa sér að skoðanir hafi verið skiptar um boðskap hans. Ef við ætlum á hinn bóginn, nú hundrað og þrjátíu árum eftir daga hans, að læra af honum til gagns þurfum við að skilja að hann tók við merkjum forgöngumanna, hann kom inn í samfélag á hreyfingu og hann var hluti af alþjóðlegu umhverfi með því að beisla strauma nýrra hugmynda frá meginlandi Evrópu og það var tekist á um hvernig það skyldi best gert til framfara fyrir landið.

Algengt er að líta á síðustu öld sem framfaraskeiðið í sögu landsins. Það kom í kjölfar endurreisnarskeiðsins sem hófst á átjándu öldinni. Jón Sigurðsson markaði með vissum hætti sporin sem skildu á milli þessara tímaskeiða. Í alþýðufyrirlestrum sínum um íslenskt þjóðerni frá 1903 segir Jón Jónsson að í upphafi endureisnartímans hafi komið fram tvær stefnur með skýrum flokkadráttum.

Hann nefnir þar til sögu Biskupssonaflokkinn undir forystu Hannesar Finnssonar og Bændasonaflokkinn undir merkjum Eggerts Ólafssonar. Að dómi Jóns Jónssonar bentu Hannes, og þeir sem honum fylgdu, þjóðinni út á við til erlendra þjóða. Eggert og hans flokkur bentu henni hins vegar inn á við og aftur í tímann til forfeðranna. Þá vaknar spurningin: Hvar skipar Jón Sigurðsson sér síðan í flokk þegar hann kemur til þessarar sögu?

Í æviágripi um Hannes Finnsson í Nýjum félagsritum segir svo: „Sumir vildu taka upp aftur alla siðu forfeðranna, búnaðarlög, stjórnaraðferð alla, búnaðarháttu, klæðasnið og sérhvað eina; aðrir vildu taka tímann eins og hann var, og leita framfarar á sama hátt og eftir sömu reglum , sem þá voru álitnar gildar meðal þeirra þjóða, sem þá voru kallaðar best menntaðar í norðurálfunni. Eggert Ólafsson var eins og kunnugt er mjög fastheldinn við alla háttu fornaldarinnar, og hélt þeim fast fram, en Hannes vildi fylgja hinni nýjari tíð.“

Jóhannes Nordal sem skrifar um Hannes Finnsson og rit hans 1970 álítur að Jón Sigurðsson hafi skrifað þetta og heldur fram því sjónarmiði að Jón hafi greinilega orðið fyrir áhrifum frá Hannesi. Ugglaust er það rétt mat. Kenningar Jóns voru eins og beint framhald af hugmyndum þeirra sem áður skipuðu Biskupssonaflokkinn. Þær sneru út á við og miðuðu að því að Ísland lagaði sig að háttum þeirra þjóða sem fremst stóðu og opna til þeirra viðskipti.

Ímynd samtímans sýnir okkur Jónas Hallgrímsson, frelsishetju íslenskrar tungu, og Jón Sigurðsson, frelsishetju fullveldisins, standa saman á heiðurshæð sögunnar eins og þá hafi aldrei skilið að dalur eða vík. Sannleikurinn er þó sá að þeir toguðust á um raunsæi og rómantík hvor af sínum sjónarhóli. Að því leyti er allt við það sama í byrjun tuttugustu og fyrstu aldar. Jafngóðir Íslendingar takast á um hvort fremur eigi að beina á sjónum út á við eða inn á við, hvort dýpka eigi samstarf við aðrar þjóðir eða láta duga að rækta heimahagann af kostgæfni.

Þegar Jón Sigurðsson sleit fyrstu barnsskónum í túnfætinum vestur í Arnarfirði sátu leiðtogar Evrópu í höllum suður í Vín og komu á nýrri skipan í álfunni og drógu línur milli ríkja sem áttu eftir að endast meira og minna í heila öld. Frelsisöldur þess tíma snerust ekki einasta um fullveldi ríkja. Þær voru fyrst og fremst krafa um frelsi fólksins til þess að hafa áhrif á eigin mál, fá rétt til að tjá skoðanir sínar og eiga viðskipti við fólk af öðrum þjóðum og borgara annarra ríkja.

Á endurreisnartíma Jóns Sigurðssonar var Breska heimsveldið í mestum blóma. Þegar framfaraskeiðið hófst á síðustu öld logaði Evrópa í átökum. Síðar sátu Bandaríkin og Sovétríkin hvort á sínum enda heimsveldisvegasaltsins. Loks sátu Bandaríkin þar ein um stund. Við okkur blasir nú nýr tími þar sem Bandaríkin, Evrópa og Kína og önnur vaxtarríki í Asíu mynda hvert með sínum hætti stoðir veraldarsamfélagsins.

Mesta breytingin er þó sú sem samgöngu- og samskiptatæknin hefur fært okkur. Fyrir þá sök er allur heimurinn nú líkari því sem eitt þorp var áður. Og breytingar eru ekki úr sögunni. Okkar hlutverk er að skipa Íslandi í sveit eftir aðstæðum okkar tíma en ekki þess sem liðinn er. Hver tími hefur sínar þarfir og sitt ætlunarverk eins og Jón Sigurðsson orðar þessa hugsun í Lítilli varningsbók.

Í Vín árið 1815 voru dregnar línur á kort milli fullvalda konunga. Smám saman kölluðu þegnar þeirra til sín fullveldisréttinn. Þar kom Jón Sigurðsson til skjalanna fyrir Ísland. Hann vissi líka að þau réttindi og áhrif sem leiddu af fullveldinu voru misjöfn og fjarri því að vera einföld eða gefin stærð. Þau réðust af ólíkum aðstæðum einstakra ríkja, fólksfjölda, efnahag, hervaldi og staðsetningu. Þau lögmál hafa í litlu breyst.

Breytingin á samskiptum og samskiptaháttum þjóða er samt ærin. Þá var efni milliríkjasamninga það helst að kveða á um uppgjafarskilmála eftir ófriðartíma og ákveða hvar landamæri ríkja skyldu liggja. Þegar við nú göngum til móts við nýjan tíma eru flest mál þannig vaxin að þau kalla á sameiginlega úrlausn margra ríkja eða alþjóðasamfélagsins í heild sinni. Með öðrum orðum: Mál sem áður þótti sjálfsagt að hver þjóð skipaði ein og sér með löggjöf á þjóðþingi sínu kalla nú á samvinnu og bandamennsku ríkja á milli. Annars þrífumst við ekki í samtímanum og einangrumst.

Hefði Jón Sigurðsson verið á móti þeirri þróun? Það veit ég ekki fremur en aðrir. Ég get heldur ekki spáð í þau spil. En við getum öll dregið okkar lærdóm af því sem hann skrifaði og sagði til þess að auðvelda okkur að takast á við viðfangsefni sem hann og samtímamenn hans sáu aldrei fyrir. Nýjar ákvarðanir um framtíð Íslands í samfélagi þjóðanna verður okkar kynslóð að taka á eigin ábyrgð með framtíðina en ekki fortíðina að leiðarljósi.

Þegar framfaraskeiðið hófst í byrjun síðustu aldar höfðum við fengið myntsláttuna í eigin hendur. En íslenska krónan var hluti af Norræna myntbandalaginu. Það tryggði stöðugleika hennar og traust. Sú var einnig ástæðan fyrir því að til landsins kom erlent hlutafé til þess að setja á fót nýjan banka. Hann kom svo með það erlenda fjármagn sem ýtti af stað atvinnubyltingunni er færði Ísland frá fátækt til bjargálna. Hvorki í gömlum skrifum né nýjum finn ég þess stað að menn hafi talið fjárfestingafrelsið og aðildina að Norræna myntbandalaginu stríða á móti hugsjónum Jóns forseta og því síður að þetta tvennt hafi ekki reynst landinu til hagsbóta.

Á hinn bóginn eru margir sem nú heilli öld síðar fullyrða að aðild að Myntbandalagi Evrópu sé skýrt brot á fullveldishugsjónum frelsishetjunnar miklu. Staðhæfingar af þessu tagi eru hvorki réttar né rangar. Þær byggjast fyrst og fremst á tilfinningalegu mati sem rökræður fá hvorki sannað né afsannað. Rétt eins og með aðildina að Atlantshafsbandalaginu er trúlegast að reynsla sögunnar verði á endanum ólygnust, en ekki áhættulaus fremur en annað. Jafnvel aðgerðaleysinu fylgir áhætta.

Hvaða merkingu hafði það þegar Jón Sigurðsson sagði á Þjóðfundinum: „Ég mótmæli.“ Var heimsmynd hans allt eða ekkert? Gleymum ekki þegar við svörum þeirri spurningu að hann bætti við: „Í nafni konungs og þjóðarinnar.“ Hann var með öðrum orðum ekki meira á móti sambandi við konunginn en svo að hann talaði í nafni hans. Sú ímynd sem notuð er í stjórnmálabaráttu dagsins að hann hafi ekki getað séð nokkurt samband milli Íslands og Danmerkur fær ekki staðist skoðun.

Þvert á móti talaði hann fyrir því að fullveldi um eigin mál fylgdu sameiginleg mál sem hagkvæmt væri að eiga með Dönum að minnsta kosti eins og á stóð. Hann vísar líka til þess í röksemdafærslu sinni að menn megi ekki gleyma að tryggja þurfi öryggi landsins. Enginn hafði skarpari auga fyrir sögulegum réttindum Íslands en hann. Það birgði honum hins vegar ekki sýn þegar leita þurfti þeirra lausna sem hagkvæmar þóttu.

Hvaða merkingu höfðu kjörorðin: „Eigi að víkja.“ Fólst í þeim að aldrei mætti setja fram annað en ítrustu kröfur, að málamiðlanir við aðrar þjóðir væru andstæðar sjálfstæði og fullveldi landsins? Þvert á móti. Grundvallarmarkmiðið var að sönnu klárt. En skrif hans og málflutningur bera þess merki að hann kunni að haga seglum eftir vindi í bestu merkingu þeirra orða og miðla málum til að þoka ætlunarverkinu fram. Hann þurfti oftar en einu sinni að kveða þá í kútinn sem héldu að þeir væru meiri Íslendingar en hann með því að setja fram ítrustu kröfur og hafna ávallt bili beggja.

Jón Sigurðsson var að glíma við þá stóru spurningu hvernig best væri að við skipuðum málum okkar á eigin ábyrgð um flest en með Dönum um sumt. Eins er það í dag að við glímum í stærra samhengi við þá spurningu hvernig við ætlum að skipa okkar eigin málum og í hversu ríkum mæli með öðrum Evrópuþjóðum þar á meðal Dönum í gjörbreyttum heimi þar sem aukin samvinna á að færa meiri vöxt og velmegun.

Jón Sigurðsson mun ekki hjálpa okkur að svara þeirri spurningu fyrir þá einföldu sök að hann er ekki lengur til nema í minningunni. Við erum nú árið 2011 bæði andlega og efnalega ríkari en árið 1811. Það er meðal annars því að þakka að forystumenn eins og Jón Sigurðsson gátu beislað, í þágu landsins, strauma þeirra evrópsku hugmynda um sjálfstæði borgaranna og athafnafrelsi sem féllu fram um hans daga. En það er líka vegna þess að hinir voru aldrei kveðnir í kútinn sem rómantískari voru.

Í dag togast á kraftar um margt líkir þeim sem greindu í sundur Bændasonaflokkinn og Biskupssonaflokkinn á sinni tíð. Með hæfilegri einföldun má segja að þeir sem sjálfir telja sig elska Jón Sigurðsson heitast horfi til hans tíðar um fyrirmyndir þegar draga þarf þær línur hversu langt megi ganga í samvinnu við önnur ríki. Hinir sem minna nota nafn hans horfa fram og út á við í ljósi aðstæðna nútímans rétt eins og hann gerði um sína daga. Báðar fylkingar trúa að með því móti megi treysta öryggi, efla frelsi og auka viðskipti landsfólkinu til auðnubótar.

Það sem við gerum best er að læra af sögunni, reyna að skilja straumfall nýs tíma í því alþjóðlega umhverfi sem við hrærumst í, og grípa þau tækifæri sem gefast og við trúum að geti orðið Íslandi til farsældar. Getum við ekki verið ásátt um að vera þannig Íslendingar?

Greinar og ritgerðir sem vísað er til í ræðu um Jón Sigurðsson

Jón Sigurðsson: Lítil varningsbók, Kaupmannahöfn 1861, bls. 1

Jón Jónsson: Íslenzkt þjóðerni     Alþýðufyrirlestrar         Rvk 1903   bls.195, 247 og 253

Jón Jónsson: Dagrenning     Fimm alþýðuerindi   Rvk 1910   bls. 71, 105 og 109

Eimreiðin   XVII. ár   Kaupm.höfn 1911:

Valtýr Guðmundsson: Jón Sigurðsson   bls. 157

Valtýr Guðmundsson: Jón Sigurðsson og jarlstjórnin     bls. 181

Valtýr Guðmundsson: Jón Sigurðsson og sambandið     bls. 203

Valtýr Guðmundsson: Einokun     bls. 223

Lögrétta 1911   Þorvaldur Thoroddsen  (Eimreiðin XVII. ár bls 203)

Ræða á ráðstefnu Íslandsbanka 1. október 2010.

Fyrir ári ákvað meirihluti Alþingis að sækja um aðild að Evrópusambandinu. Í núverandi ríkisstjórn sitja tveir stjórnmálaflokkar. Báðir greiddu atkvæði með.

Annar flokkurinn, Vinstri grænt, lýsti því hins vegar yfir að hann myndi vinna af alefli gegn aðild þegar hún kæmi til þjóðaratkvæðagreiðslu því að aðild væri andstæð þjóðarhagsmunum.

Forseti Íslands gerir samninga við erlend ríki og situr í öndvegi þess ríkisráðs sem á grundvelli ákvörðunar Alþingis hefur sótt um aðild að Evrópusambandinu. Hann var í heimsókn í Kína fyrir nokkrum dögum.

Þar sagði forseti Íslands að Íslendingar yrðu að velta því fyrir sér hvers kyns klúbbur þetta Evrópusamband væri. Þar væru á fleti fyrir óvinveittar þjóðir eins og Bretar og Hollendingar sem ætluðu að kúga Íslendinga með ólögmætum fjárkröfum vegna Icesavereikninga.

Þar sem forseti Íslands var staddur í Kína bað hann guð jafnframt að blessa pólitíska minningu Brown fyrrum forsætisráðherra Stóra Bretlands sem beitt hefði hryðjuverkalögum til að fella íslenska bankakerfið.

Mikilvægustu hagsmunirnir sem Ísland þarf að verja í aðildarsamningum við Evrópusambandið eru í sjávarútvegi. Fyrir skömmu lýsti sjávarútvegsráðherrann því yfir að hann ætlaði ekki að vinna að framgangi þessara samninga sem Alþingi hefur samþykkt að vinna að.

Af því tilefni spurði einn af þingmönnum Sósíaldemókrata, hins stjórnarflokksins, hvort ekki væri tilefni til að ákæra sjávarútvegsráðherrann fyrir Landsdómi.

Þegar stjórnendur þessa banka báðu mig að tala hér um stöðuna í íslenskum stjórnmálum leit ég svo á að hlutverk mitt væri að sannfæra ykkur um að hér búi þjóð sem, þrátt fyrir allt, er pólitískt heilbrigð. Með öðrum orðum: þjóð sem aðrar þjóðir geta treyst í viðskiptum og stjórnmálalegum samskiptum.

Ég vona að þið skiljið af þeim dæmum sem hér hefa verið nefnd úr nútíðinni að auðveldara er að nálgast viðfangsefnið frá sjónarhóli sögunnar.

Á barnaskólaárum mínum var sú sögukenning ríkjandi að Íslendingar hefðu á nítjándu öldinni einir og sér risið upp gegn nýlendukúgurum sínum Dönum. Þegar ákafi þjóðernishyggjunnar dvínaði lærðist okkur að skilja að þjóðfrelsishreyfing Íslendinga á þeim tíma var borin uppi á öldufaldi evrópskra frelsisstrauma.

Á fyrstu tveimur áratugum síðustu aldar varð bylting í atvinnuháttum á Íslandi. Landið breyttist úr fátæku landbúnaðarsamfélagi í stórútgerðarþjóð. Þá hófst vegferð frá fátækt til bjargálna.

Okkur var kennt að allt væri þetta því að þakka að við fengum heimastjórn frá Dönum 1904. Seinna lærðum við að það var bara hálfur sannleikurinn.

Margt annað skipti máli. Á þeim tíma var íslenska krónan hluti af myntbandalagi Norðurlanda. Hér var því unnt að treysta á fjármálalegan stöðugleika. Viðskipti voru frjáls og litlar takmarkanir á erlendri fjárfestingu.

Þessar aðstæður leiddu til þess að Íslandsbanki var stofnaður fyrir meira en öld með erlendu hlutafé. Þannig var fótunum komið undir íslenska útgerð. Án erlends fjármagns hefði lítið hreyfst.

Upphafið að efnahagslegum framförum landsins má þannig rekja til veru Íslands í erlendu myndtbandalagi og frjálsra viðskipta.

Eftir fyrri heimsstyrjöldina var myntsamstarfið úr sögunni. Erlendar fjárfestingar voru takmarkaðar. Í heimskreppunni voru höftin innleidd. Þjóðin var fjármálalega einangruð.

Svo kom seinni heimsstyrjöldin. Á árunum fyrir hana skrifaði rithöfundurinn W.H. Auden bók um veru sína hér á landi. Hann kom hér aftur á miðjum sjöunda áratugnum og spurði gamlan íslenskan vin hvernig lífið hefði verið í styrjöldinni. Vinurinn svaraði: „We made money.“

Þegar styrjöldinni lauk voru gjaldeyrisvarasjóðir landsins fleytifullir. Peningarnir voru notaðir til að endurnýja fiskiskipaflotann með fullkomnustu togurum þess tíma.

Áður en seinni hluti tuttugustu aldar gekk í garð var búið að eyða stríðsgróðanum sem hleypt hafði nýjum vaxtarkipp í þjóðarbúskapinn.

Þegar hér var komið stóð lítil nýfrjáls þjóð í stóru landi á krossgötum. Forystumenn hennar þurftu að svara tveimur stórum spurningum.

Sú fyrri var: Hvernig hagkerfi á að vera í þessu landi? Sú seinni var: Hver á staða landsins að vera í alþjóðasamfélaginu? Þjóðernishyggja nítjándu aldarinnar réðu nokkru um það hvernig menn nálguðust svör við þessum spurningum.

Í byrjun seinni heimsstyrjaldarinnar reyndum við að halda í hlutleysið af því við áttum viðskiptahagsmuna að gæta í Þýskalandi. Við vildum heldur að Bretar tækju landið hernámi en semja við þá um hervernd.

Eftir styrjöldina var framsýnum forystumönnum ljóst að með tvískinnungi af þessu tagi yrði hvorki unnt að tryggja stöðu landsins pólitískt né viðskiptalega. Þrír lýðræðisflokkar sameinuðust þá gegn sósíalistum um að Ísland skyldi þiggja boð um að gerast stofnaðili að NATO.

Þetta voru grundvallarumskipti. Þjóð sem var svo hlutlaus að hún gat ekki gerst stofnaðili að SÞ fáum árum fyrr skipaði sér nú í sveit með þjóðum sem ætluðu að verja lýðræði og viðskiptafresli. Ísland hafði í fyrsta skipti gert upp við sig hvar það ætti heima í alþjóðasamfélaginu.

Þessi ákvrörðun styrkti stöðu Íslands pólitískt. Hún hafði einnig jákvæð efnahagsleg áhrif. Ný pólitísk staða opnaði ný viðskiptatækifæri.

Mun erfiðara reyndist að ná pólitískri samstöðu um að hverfa frá haftaráðstöfunum kreppuáranna. Það var fyrst 1960 að vöruinnflutningur var að hluta til gefinn frjáls. Allt annað var áfram undir höftum. Fiskútflutningur var jafnvel ekki gefinn frjáls fyrr en í byrjun tíunda áratugsins.

Undir forystu Sjálfstæðisflokks og Sósíaldemókrata gekk Ísland í EFTA 1970 og innri markaðinn með EEA samningnum 1992.

Við lentum í vandræðum þegar norræna myntbandalagið leið undir lok og við lentum aftur í vandræðum þegar alþjóðlega peningamálasamstarfið kennt við Bretton Wood brotnaði í fyrstu olíukreppunni. Þá kom óðaverðbólga í tvo áratugi. Í reynd höfum við haft tvo gjaldmiðla í þrjátíu ár: Krónuna og verðtryggðu krónuna.

Þannig reyndist miklu erfiðara að svara spurningunni hvers kyns hagkerfi við vildum þróa.

Í byrjun síðustu aldar mótaðist flokkakerfið af mismunandi sýn á leiðir til að ljúka sjálfstæðisbaráttunni. Um 1930 er nútíma flokkakerfi hugmyndafræði og hagsmuna fullmótað.

Framsóknarflokkurinn byggði á samvinnuhugsjóninni og hagsmunagæslu fyrir bændur. Hann tók þátt í ríkisstjórnum ýmist til hægri eða vinstri. Að meðaltali var hann á miðjunni og hafði sterka valdastöðu af þeim sökum.

Sósíaldemókratar urðu aldrei jafn stórir hér og á Norðurlöndunum því að Kommúnistaflokkurinn náði strax miklum áhrifum í verkalýðshreyfingunni. Kommúnistar þróuðust með nafnbreytingum yfir í sósíalískan þjóðernisflokk.

Þessir tveir flokkar sameinuðust um síðustu aldamót. Lítið brot lengst til vinstri í sósíalistaflokknum tók þó ekki þátt í samrunanum. Þeir, Vinstri grænt, eru nú minni en áhrifameiri flokkurinn í fyrstu hreinu vinstri stjórninni á Íslandi.

Sjálfstæðisflokkurinn varð til við samruna Íhaldsflokksins og Frjálslyndaflokksins. Hann hafði ítök í öllum atvinnugreinum og all sterka stöðu í verkalýðshreyfingunni. Hann varð strax stærsti flokkurinn og var af svipaðri stærð og sósíaldemókratar á hinum Norðurlöndunum.

Praktísk sjónarmið og persónuleg tengsl hafa eftir seinni heimsstyrjöld ráðið meir en hugmyndafræði um samstarf flokka í ríkisstjórn. Það skýrir meðal annars hversu erfitt reyndist að skjóta hugmyndafræðilegum stoðum undir hagkerfið.

Hvers vegna hrundi efnahagskerfið 2008? Ef ég vissi svarið væri ég sennilegast bankastjóri þessa banka en ekki fyrirlesari.

Forystumenn Vinstri græns með fjármálaráðherrann í broddi fylkingar eiga skýr svör. Þeir segja einfaldlega að óheftur kapitatalismi hafi verið orsökin. Sósíaldemókratarnir bergmála þetta sjónarmið.

Foystumenn stjórnarandstöðuflokkanna tveggja taka ekki undir þessa kenningu. Þeir segja að mistök hafi verið gerð án ítarlegra útskýringa.

Meirihluti þjóðarinnar trúir þeim sem ekki báru pólitíska ábyrgð á árunum fyrir hrunið.

En er rökrétt samhengi milli þess að hafa verið án ábyrgðar fyrir hrun og hafa rétt fyrir sér um pólitíska hugmyndafræði eftir hrun? Ég efast um það og víst er að ekkert sjálfkrafa samband er þar á milli.

Pólitíkin á árunum fyrir hrun skpti forystumönnum í atvinnulífinu í fylkingar góðra manna og vondra. Menn voru ekki dæmdir eftir því hvað þeir gerðu heldur eftir því hverjir þeir voru. Allir flokkar tóku þátt í þessu.

Afstaða margra til stórra pólitískra viðfangsefna eins og stefnunnar í peningamálum réðist af því hvernig tengja mátti mismunandi sjónarmið við hópa góðra manna eða vondra í forystu atvinnulífsins.

Með öðrum orðum: Það var tími skorts á stefnufestu og skýrri hugmyndafræði.

Ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks lækkaði skatta verulega. Til þess var hún dyggilega studd af Sósíaldemókrötum í stjórnarandstöðu og að mestu einnig af Vinstri grænu. Ríkisstjórnin jók á sama tíma verulega opinber útgjöld. Stjórnarandstöðuflokkarnir vildu ganga enn lengra í þeim efnum.

Hvorki ríkisstjórnin né stjórnarandstaðan horfðu á vaxandi viðskiptahalla. Á hvorugum vængnum gáfu menn því gaum að þetta var hægt vegna þess að þjóðin í heild var að auka lántökur langt umfram verðmætasköpun og margfalt meir en nokkur önnur þjóð.

Hér réðu mest skammtíma vinsældaráðstafanir. Í reynd hljóp ofvöxtur í sósíalísk úrræði ekki síður en frjálslynd. Hrunið skýrist af því að enginn fylgdi eftir þeirri íhaldshugmyndafræði sem nauðsynleg er til að tryggja stöðugleika.

Í hugmyndafræðilegu ljósi varð hrunið þannig vegna skrots á íhaldssamri hugsun. Aðeins einn þingmaður í Sjálfstæðisflokknum var talsmaður þeirra sjónarmiða á árunum fyrir 2007. Hann hét Einar Oddur Kristjánsson.

Efnahagsáætlun AGS sem samið var um í tíð fyrri ríkisstjórnar í nóvember 2008 byggist alfarið á klassískum íhaldsúrræðum. Sú stefna er nú framkvæmd af VG sem talað hefur gegn íhaldsstefnunni af mestum þunga í áratugi.

Þið getið sagt sem svo að þetta sýni betur en flest annað að vandi íslensku þjóðarinnar sé af pólitískt geðrænum toga. Með jákvæðu hugarfari má hins vegar halda því fram að einmitt í þessari staðreynd geti hugsanlega falist nokkur von.

Vandinn er hins vegar sá að ríkisstjórnin hefur ekki öruggan meirihluta fyrir þessum íhaldsúrræðum. Eftir eitt ár mun AGS sleppa af okkur hendinni. Hvorki ríkisstjórnin né stjórnarandstaðan hafa upplýst þjóðina um hvert á að stefna þegar AGS er farinn.

Fjármálaráðherrann hefur þó tilkynnt að fjárlög næsta árs verði þau síðustu þar sem íhaldssöm viðhorf móti stefnuna. Veruleg óvissa er því um ríkisfjármálastefnuna eftir 2011.

Sósíaldemókratar vilja aðild að Evrópusambandinu og stefna að því að Ísland taki upp evru. Vinstri grænt er á móti hvoru tveggja.

Flokkarnir leystu þennan ágreining með því að utanríkisráðherra var falið að sækja um aðild. Það var skammtíma ávinningur fyrir Sósíaldemókrata. Vinstri grænt fórnaði peði en fékk sterkari stöðu á taflborði valdanna á eftir.

Sósíaldemókratar urðu að sætta sig við að samstarfsflokkurinn myndi vinna gegn aðild eftir að umsókn hefði verið lögð fram og umsóknrferlið yrði þannig án pólitískrar forystu af hálfu ríkisstjórnarinnar í heild.

Sósíaldemókratar urðu einnig að fallast á að samstarfsflokkurinn hindraði alla erlenda fjárfestingu í orkufrekum iðnaði sem endurgjald fyrir aðildarumsóknina. Þar af leiðandi náum við ekki þeim hagvexti sem efnahagsáætlun AGS gerði ráð fyrir.

Þegar bankarnir féllu áttum við öflugan sjávarútveg. Trúlega þann hagkvæmasta í Evrópu; 5% vinnuaflsins skapa 40% gjaldeyristeknanna. Stjórnkerfi fiskveiða hefur byggst á markaðslausnum. Núverandi ríkisstjórn er að breyta þessu og stefnir að því að félagsleg markmið leysi markaðlögmálin af hólmi.

Fyrir vikið mun sjávarútvegurinn ekki verða sú öfluga undirstaða við endurreisn efnahagslífsins sem hann hefði ella orðið.

Þá er líklegt að reynt verði að breyta núverandi gjaldeyrishöftum í einhvers konar reglur með öðru nafni. Fullkomlega frjáls gjaldeyrisviðskipti eru ekki líkleg í næstu framtíð að öllu óbreyttu. Það veikir efnahagslífið.

Enginn leið er að bera núverandi aðstæður saman við annan tíma. Eigi að síður stöndum við nú á tímamótum eins og eftir síðari heimsstyrjöldina og þurfum að svara sömu stórum spurningunum um framtíðina:

1)Hvar á Ísland heima í alþjóðasamfélaginu í byrjun tuttugustu og fyrstu aldar? 2) Hvers kyns hagkerfi ætlum við að þróa eftir efnahagshrunið?

Um miðja síðustu öld höfðum við pólitískan styrk til að svara annarri af þessum spurningum með afgerandi hætti. Vegna skorts á hugmyndafræðilegri fótfestu er hætt við að erfiðara verði að svara þessum spurningum nú.

Mestu skiptir sú breyting að Sjálfstæðisflokkurinn sem áður var einhuga í forystu fyrir vestænni samvinnu er nú klofinn og meirihlutinn fylgir nú í þessu efni Vinstri grænu sem alla tíð hefur leitt andstöðuna við vestræna samvinnu.

Meirihluti Sjálfstæðisflokksins styður sósíalista einnig í því að nauðsynlegt sé að hafa sveigjanlega mynt til að færa fjármuni frá almenningi til fyrirtækja.

Grundvallarágreiningur er hins vegar á milli Sjálfstæðisflokksins og Vinstri græns í skattamálum og orkunýtingarmálum.

Þeir Sjálfstæðismenn sem ákafast styðja Vinstri grænt í andstöðu við Evrópusmbandið hafa þó komið til móts við andstöðu þeirra við orkunýtingu og erlenda fjárfestingu. Líta verður á það sem tækifærismennsku.

Eigi að koma til samstarfs milli Sjálfstæðisflokksins og Vinstri græns þyrfti Sjálfstæðisflokkurinn væntanlega að kaupa slíkt samstarf hærra verði með frávikum frá stefnu sinni en Sósíaldemókratar hafa gert. Slíkt samstarf er því ólíklegt.

Samstarf Sjálfstæðisflokks og Sósíaldemókrata er ekki líklegt eins og sakir standa. Fyrir því eru tvær ástæður: Annars vegar ágreiningur um Evrópusambandið og hins vegar gagnkvæmt persónulegt vantraust.

Sósíaldemókratar munu fremur fórna Evrópusambandsstefnunni fyrir Vinstri grænt en Sjálfstæðisflokkinn. Það gæti orðið niðurstaðan eftir kosningar 2013 ef illa fer.

Eigi sú staða að breytast þarf þingmönnum Sjálfstæðisflokksins og Framsóknarflokksins sem syðja Evrópusambandsaðild að fjölga eða nýr flokkur að verða til hægra megin við miðju sem styddi aðild. Enn eru engin alvöru merki um slíka breytingu.

Eigi að síður verður að telja líklegt að hún muni eiga sér stað með einum eða öðrum hætti. Annað væri merki um viðvarandi grundvallarbreytingu á viðhorfi fólks á miðju og hægri væng stjórnmálanna.

Smám saman mun koma í ljós að pólitískir og efnahagslegir hagsmunir þjóðarinnar kalla á að slíkt jafnvægi verði á ný að veruleika í íslenskum stjórnmálum.

Núverandi ríkisstjórn mun mjög ólíklega leiða aðildarviðræðurnar til lykta. Það gerist ekki nema með öflugri forystu fyrir því máli frá miðjunni og hægri væng stjórnmálanna.

Eins og eftir seinni heimsstyrjöldina þurfum við að stíga ný skref til að treysta stöðu landsins í alþjóðasamfélaginu. Aðildin að Evrópusambandinu er rökrétt skref og í bestu samræmi við þau grundvallarviðhorf sem ráðið hafa utanríkisstefnunni í sex áratugi.

Annar kostur er að gera tvíhliða fríverslunarsamning við Kína sem er í boði. Forseti Íslands og sumir helstu talsmenn andstöðunnar við Evrópusambandið ræða þennan möguleika í alvöru. Hann myndi útiloka Evrópusambandsaðild og samám saman einangra landið frá helstu viðskiptaþjóðum okkar í Evrópu.

Fyrir utan augljós pólitísk rök fyrir nánari tengslum við Evrópu er mikilvægt fyrir Ísland að fá áður en of mörg ár líða stöðugri mynt en krónan getur nokkru sinni orðið.

Íslenskt atvinnulíf er of einhæft. Aðild að Evrópusambandinu skapar möguleika til að hefja nýja sókn fyrir fjölbreyttara og öflugra atvinnulífi. Landsbyggðin á Íslandi hefur lengi verið í vörn. Nú eru tækifæri til að sækja þar fram á fleiri sviðum.

Síðustu sjö áratugi höfum við fengið þrjár ósjálfbærar innspýtingar í hagkerfið: Fyrst stríðsgróðann, síðan rányrkju fiskimiðanna í tvo áratugi og loks stjórnlausar lántökur á þessari öld. Framtíðina þarf hins vegar að byggja á sjálfbærum stöðugum vexti.

Forsætisráðherra Sósíaldemókrata hefur beðið þjóðina afsökunar á því að flokkur hans skuli hafa smitast af Blairisma og hugmyndafræði New Labor. Leiðtogar Vinsti græns hafa lýst því yfir að með myndun núverandi ríkisstjórnar hafi kapitalisminn verið jarðaður endanlega.

Þetta er hugmyndafræði stöðnunar.

Vinstri grænt hefur pólitísk undirtök í stjórnarsamstarfinu. Horfurnar til skamms tíma eru þær að ríkisstjórnin færist meira til vinstri og óróleikinn eykst. Sterk staða Vinstri græns helgast ekki af því að almenningur hafi í stórum stíl snúist til sósíalisma.

Mestu ræður að þeir eru eini flokkurinn sem ekki ber ábyrgð á stórn landsns fyrir hrunið. Þeir sem ábyrgðina báru hafa ekki unnið til traustsins á ný.

Það sem Ísland þarf er efnahagskerfi byggt á frjálsum viðskiptum og velferð með hæfilegum skammti af íhaldssemi sem kjölfestu. Evrópusambandið er rammi um slíka pólitíska málamiðlun. Ísland á heima í þeirri málamiðlun. Hún myndi auðvelda hægri og miðjuöflum í stjórnmálum að vinna aftur það traust sem galtaðist í hruninu.

Með vissum hætti má segja að með aðild að Evrópusambandinu nú væri Ísland að stíga inn í svipað umhverfi og hér var í byrjun síðustu aldar þegar atvinnubyltingin og sóknin til bættra lífskjar hófst.

Þá kölluðu þarfir atvinnulífsins á skilvirka heimastjórn. Nú kalla þarfir atvinnulífsins á alþjóðlegar lausnir varðandi samkeppnisreglur, umhverfi og neytendavernd.

Þá var aðild að norrænu myntbandalagi forsenda trausts og erlendrar fjárfestingar. Nú er aðild að evrópsku myntbandalagi forsenda trausts og erlendrar fjárfestingar.

Þá voru viðskipti án hafta forsenda nýrrar framþróunar. Nú eru viðskipti án hafta einnig forsenda nýrrar atvinnuþróunar.

Þær yfirlýsingar sem ég vitnaði til í byrjun sýna að sönnu alvarlegan pólitískan óstöðugleika. En þær þurfa ekki að vera sönnun um varanleg pólitísk veikindi. Þetta eru eftirköst hrunsins. Sá óstöðugleiki mun jafnast smám saman eftir því sem stjórnmálaöfl nær miðju stjórnmálanna ávinna sér traust á ný.

Með vissum hætti má segja að enn sé hugmyndafræðilegt tómarúm á miðju og hægri væng stjórnmálanna eftir hrunið.

En eftir eðli náttúrulögmálanna er aðeins spurning um tíma hvenær það fyllist. Þá náum við jafnvægi á ný í íslensk stjórnmál og stöðugleika í efnahagslífið.

Hófsemdarstefnan  

Ræða á fundi Félags atvinnurekenda 6. okt. 2010.

Öndvert við kenningu þjóðskáldsins fengu þeir að njóta eldanna frá Austurvelli í fyrrakvöld sem fyrstir kveiktu þá. En er það svo að allir þeir sem á Alþingi sitja séu óhæfir? Hugsar engin þar um þjóðarhag?

Er hitt hugsanlegt að rætur vandans séu dýpri en einföld svör við spurningum af þessu tagi veita? Má vera að við höfum ekki fundið hugmyndafræðilega fótfestu til að standa á þegar við sækjum fram og þegar við þurfum að verjast áföllum?

Engum blandast hugur um að Íslendingar standa á krossgötum. Það höfum við áður gert. Í byrjun síðustu aldar fengum við heimastjórn á sama tíma og það stóra verkefni blasti við að lyfta landinu úr fátækt til bjargálna.

Hvers vegna tókst það? Einföld grundvallaratriði skýra svarið við þeirri spurningu. Á þeim tíma var Ísland hluti af Norræna myntbandalaginu. Viðskipti voru tiltölulega frjáls og erlend fjárfesting var boðin velkomin.

Með því að við bjuggum við sama fjármálastöðugleika og hin Norðurlöndin treystu erlendir fjárfestar sér til að koma með hlutafé í nýjan banka. Þessi banki átti aðgang að erlendu lánsfé. Því var veitt til uppbyggingar fiskiskipaflotans.

Það var mesta atvinnubylting í sögu þjóðarinnar.

Að því kom svo að bæði ytri aðstæður og breytt pólitísk viðhorf leiddu til þess að Norræna myntsamstarfið hvarf úr sögunni. Við innleiddum takmarkanir á erlendri fjárfestingu og brugðumst við kreppunni með öllum þeim haftareglum sem hugmyndaflug manna og útsjónarsemi leyfði.

Að lokinni síðari heimsstyrjöldinni um miðja síðustu öld stóðu Íslendingar enn á krossgötum. Þá þurftu forystumenn þjóðarinnar að svara teimur mikilvægum spurningum:

Sú fyrri var þessi: Hvernig á að tryggja pólitíska og viðskiptalega stöðu Íslands í samfélagi þjóðanna?

Sú síðari var þessi: Hvernig hagkerfi á að þróa í landinu svo að þjóðin njóti sömu velsældar og grannríkin?

Það merkilega er að mönnum gekk betur að svara spurningunni um stöðu Íslands í samfélagi þjóðanna en um hagkerfið. Mönnum var ljóst að Ísland gæti ekki staðið hlutlaust og treyst á tvíhliða samninga við aðrar þjóðir.

Forystumenn Sjálfstæðisflokksins, Framsóknarflokksins og Alþýðuflokksins mynduðu þá bandalag gegn sósíalistum til að taka boði um stofnaðild að Atlantshafsbandalaginu.

Þetta voru grundvallarumskipti. Þessi ákvöðrun styrkti stöðu Íslands pólitískt. Hún hafði einnig jákvæð efnahagsleg áhrif. Ný pólitísk staða opnaði einfaldlega ný viðskiptatækifæri.

Þessi ákvörðun um stöðu Íslands í samfélagi þjóðanna byggði á skýrri hugmyndafræði. Henni var fylgt eftir með aðild að Fríverslunarsamtökunum og síðar innri markaðnum og Schengen. Framvinda tímans kallaði hverju sinni á ný skref af þessu tagi.

Erfiðara reyndist að ná samstöðu um þá hugmyndafræði sem vera skyldi undirstaða efnahagsstarfseminnar. Þannig var höftum viðhaldið hér í áratugi eftir að grannríkin höfðu horfið frá þeim.

Eftir fall Norræna myntbandalgsins á fyrri hluta síðustu aldar náðist ekki samstaða um nýja undirstöðu peningastefnunnar. Það leiddi okkur inn í höftin.

Eftir fall alþjóðlega Bretton Wodds peningamálasamstarfsins í byrjun áttunda áratugarins lentum við á ný í vandræðum. Við tóku tveir áratugir óðaverðbólgu.

Enn á ný er peningastefnan lykillinn að þeim lausnum sem við leitum að. Enginn ræddi þó framtíðina í þeim efnum á Alþingi í fyrrakvöld.

Frá miðri síðustu öld höfum við fegnið þrjár gífurlega miklar en ósjálfbærar innspýtingar í hagkerfið. Fyrst var það stríðsgróðinn. Síðan kom okkar eigin rányrkja eftir útfærslu landhelginnar. Loks tók erlent lánsfé í byrjun þessarar aldar að streyma stjórnlaust inn í landið.

Þessar ósjálfbæru innspýtingar færðu okkur lífskjör sem þjóðarbúið hafði ekki skapað og gat því ekki staðið undir.

Hver er pólitíska skýringin á því að síðasta falska innspýtingin varð okkur að falli?

Sumir segja að óheftur kapitalismi hafi ráðið öllu þar um. Svarið er þá að afnema kapitalismann. Það er annar af tveimur hugmyndafræðilegum áttavitum sem ríkisstjórnin siglir eftir. Hinn er samstarfsáætlunin við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn.

Hugmyndafræðilega stefnir ríkisstjórnin því í tvær gagnstæðar áttir.

Stóra spurningin er hins vegar þessi: Er víst að þessi pólitíska greining á hruninu sé alls kostar rétt?

Skoðum það nánar. Á árunum fyrir hrun skipti pólitíkin forystumönnum í atvinnulífinu í fylkingar góðra manna og vondra. Það sem verra var: Menn voru ekki dæmdir eftir því hvað þeir gerðu eða höfðust að heldur hinu, hverjir þeir voru eða hverra vinir þeir voru.

Afstaða margra til stórra pólitískra viðfangsefna eins og stefnunnar í peningamálum réðist af því hvernig tengja mátti mismunandi sjónarmið við fyrirfram skilgreinda hópa góðra manna og vondra í forystu fjármálalífsins.

Með öðrum orðum: Þrátt fyrir tilfinningu um annað var þetta tími skorts á stefnufestu og skýrri hugmyndafræði.

Ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks lækkaði skatta verulega. Til þess var hún dyggilega studd af Samfylkingu í stjórnarandstöðu og að hluta til af Vinstri grænu.

Á sama tíma jók ríkisstjórnin verulega opinber útgjöld og fjölgaði opinberum starfsmönnum. Stjórnarandstaðan vildi ganga miklu lengra á því sviði en raun varð á.

Hvorki ríkisstjórnin né stjórnarandstaðan horfðu á vaxandi viðskiptahalla. Á hvorugum vængnum gáfu menn því gaum að þetta var hægt vegna þess að þjóðin í heild var að auka lántökur langt umfram verðmætasköpun þjóðarbúsins.

Hér réði mestu á báða bóga hugsunin um skammtíma vinsældaráðstafanir. Í reynd hljóp ófvöxtur í sósíalísk úrræði í ekki minna mæli en í kapitalismann.

Að þessu virtu væri miklu nær að segja að hrunið eigi rætur að rekja til þess að enginn fylgdi eftir þeirri íhaldshugmyndafræði eða hófsemdarhugmyndafræði sem nauðsynleg er til að tryggja stöðugleika og koma í veg fyrir að hraði breytinga, í hvaða átt sem er, verði svo mikill að sjálf gildi samfélagsins bresti.

Í hugmyndafræðilegu ljósi varð hrunið þannig vegna skorts á íhaldssamri eða hófsamri hugsun. Fram til ársins 2007 var Einar Oddur Kristjánsson nánast eini talsmaður þeirra viðhorfa á Alþingi.

Íslendingar standa enn á krossgötum. Að því leyti erum við í svipaðri stöðu og eftir síðari heimsstyrjöldina. Svara þarf sömu spurningum um framtíðina og þá:

Hvar á Ísland heima í alþjóðasamfélaginu í byrjun tuttugustu og fyrstu aldar? Hvers kyns hagkerfi ætlum við að þróa eftir efnahagshrunið?

Um miðja síðustu öld gat pólitíkin leyst það verkefni að svara fyrri spurningunni með afgerandi og árangursríkum hætti. Vegna skorts á hugmyndafræðilegri fótfestu er hætt við að hvorugri spurningunni verði svarað nú.

Sósíalistar í Vinstri grænu ásamt meirihluta Sjálfstæðisflokksins eru nú Þrándur í Götu frekara samstarfs Íslands við Evrópuþjóðirnar. Þar með er útilokað að íslensk heimili og íslenskt atvinnulíf geti reist nýja framtíð á stöðugri mynt.

Grundvallarágreiningur er hins vegar á milli Sjálfstæðisflokksins og sósíalista í Vinstri grænu um skattamál, orkunýtingu og fiskveiðistefnu. Þessir flokkar geta því ekki unnið saman þó að þeir eigi samleið í Evrópumálum og peningamálum.

Evrópumálin útiloka samstarf Sjálfstæðisflokks og Samfylkingar þótt ágreiningur á öðrum sviðum sé brúanlegur.

Komi til þess að Samfylkingin króist af í Evrópumálunum er líklegt að hún gefi þau fremur eftir gagnvart samstarfsflokknum í núverandi ríkisstjórn en Sjálfstæðisflokknum.

Ólíklegt er að Samfylkingin myndi í því falli kjósa að standa utan stjórnar. Þó er ekki unnt að útiloka það.

Þetta er einföld mynd af þeirri óleysanlegu málefnakreppu á vettvangi stjórnmálanna sem veldur stöðnun efnahagslífsins og upplausn í samfélaginu.

Eigi þessi staða að breytast þarf þingmönnum á miðju og hægri væng stjórnmálanna sem styðja frekari Evrópusamvinnu að fjölga til muna. Ella verður málefnakreppan viðvarandi.

Telja verður líklegt að einhvers konar þróun af þessu tagi muni eiga sér stað. Annað væri merki um varanlega grundvallarbreytingu á viðhorfi fólks á miðju og hægri væng stjórnmálanna.

Smám saman mun koma í ljós að pólitískir og efnahagslegir hagsmunir kalla á að slíkt hugmyndafræðilegt jafnvægi verði á ný að veruleika í íslenskum stjórnmálum.

Núverandi ríkisstjórn mun mjög ólíklega leiða aðildarviðræðurnar við Evrópusambandið til lykta. Það gerist ekki nema með öflugri forystu frá miðjunni og hægri væng stjórnmálanna.

Annar mögulegur kostur til að ákveða stöðu Íslands í alþjóðasamfélaginu er sá að gera tvíhliða fríverslunarsamning við Kína. Forseti Íslands og ýmsir aðrir helstu talsmenn andstöðunnar við Evrópusamvinnu ræða þennan möguleika i fullri alvöru.

Þessi kostur útilokar Evrópusambandsaðild. Smám saman myndi hann því færa landið fjær helstu viðskiptaþjóðum okkar í Evrópu.

Við stöndum einnig frammi fyrir tveimur skýrum kostum á sviði peningamála. Annað hvort veljum við krónuna með einhvers konar höftum eða Evruna.

Ríkisstjórn sem vinnur að því að velja báða kostina er ekki líkleg til að finna lausn á fjárhagsvanda heimilanna.

Sterk pólitísk og viðskiptaleg rök mæla með því að auka Evrópusamvinnuna. Hitt er einnig mikilvægt að einungis með aðild getum við tryggt landinu sterkari og stöðugri mynt án hafta.

Náttúruauðlindirnar eru takmarkaðar þó að enn séu miklir ónýttir möguleikar í orkufrekum iðnaði. Framtíðin kallar hins vegar á þekkingar- og þjónustustarfsemi til að auka fjölbreytni og skapa ný vellaunuð störf.

Til þess þarf sömu samkeppnisskilyrði og þær þjóðir njóta sem við viljum helst jafna okkur við. Evrópusamvinnan er líklegasta leiðin til að skila okkur nær því takmarki.

Það lýsti vel hugmyndafræðilegri áttavillu þegar forsætisráðherra bað þjóðina afsökunar á því að Samfylkingin skyldi hafa lent inn á glapstigum Blair-ismans.

Blair-isminn var í raun aðlögun breska Verkamannaflokksins að þeirri jafnvægis hugmyndafræði frjálsra viðskipta og velferðar sem lengi hefur ráðið ríkjum á Norðurlöndum.

Það er nú of hættulegur kapitalismi fyrir Ísland. Afleiðing þessarar áttavillu hefur brunnið á Alþingi síðustu daga.

Þá liggur næst við að spyrja: Hvers þarf Ísland við? Svarið er: Ísland þarf efnahagskerfi sem byggt er á hugmyndafræði frjálsra viðskipta og velferðar með hæfilegum skammti af íhaldssemi sem kjölfestu.

Þegar við þurfum nú eins og fyrr að svara spurningu um hvar Ísland á heima í alþjóðasamfélaginu blasir við að Evrópusambandið er í raun réttri góð umgjörð um slíka pólitíska málamiðlun. Ísland á heima í umhverfi hugmyndafræðilegrar málamiðlunar af því tagi.

Engum vafa er undirorpið að slík hugmyndafræðileg málamiðlun myndi auðvelda hægri og miðjuöflum í stjórnmálum að fylla það tómarúm sem nú veldur stjórnmálakreppu í landinu og vinna til traustsins á ný.

Með vissum hætti má segja að með aðild að Evrópusambandinu nú væri Ísland að stíga inn í svipað umhverfi og hér var í byrjun síðustu aldar þegar atvinnubyltingin og sóknin til bættra lífskjara hófst.

Þá kölluðu þarfir atvinnulífsins á skilvirka heimastjórn. Nú kalla þarfir útflutningsgreina á alþjóðlegar lausnir varðandi samkeppnisreglur, umhverfismál og neytendavernd.

þá var aðild að norrænu myntbandalagi forsenda trausts og erlendrar fjárfestingar. Nú er aðild að evrópsku myntbandalagi forsenda trausts og erlendrar fjárfestingar.

Þá voru viðskipti án hafta forsenda nýrrar framþróunar. Nú eru viðskipti án hafta þar á meðal á fjármagnsmarkaði einnig forsenda nýrrar atvinnuþróunar.

Meðan þjóðarskútunni er stýrt eftir tveimur misvísandi áttavitum siglir hún í hringi.

Við þurfum hins vegar skýra stefnumörkun sem byggir á traustum hugmyndafræðilegum grunni.

Líkilegast er að ná málamiðlun um þá hugmyndafræði á meðal fólks nálægt miðju stjórnmálanna.

Takist það getum við hafið siglinguna að því takmarki sem við ætlum okkur.

Ávarp á Þingvöllum 28. ágúst 2010.

Skógræktarfélag Íslands 80 ára.

Íslensku skógræktarmenn.

„Hér hefur steinninn  mannamál og moldin sál.“

Þannig skynjaði þjóðskáldið Davíð Stefánsson Þingvelli, þennan stað, sem kynslóðir Íslendinga hafa gert að helgum reit hjartans; og við, hvert fyrir sig og öll saman, virðum umfram aðra á þeirri móður jörð sem fóstrar okkur í blíðu og stríðu.

Þennan helga stað, þar sem við nú stöndum, völdu þeir framsýnu og þjóðhollu landar okkar sem höfðu forgöngu um stofnun Skógræktarfélags Íslands fyrir átta tugum ára.

Það var vel hugsað. Hitt er þó ekki minna um vert að þann dag var hugsað stórt. Þann dag var sjónum beint til langrar framtíðar.

Þetta var á öðrum degi þeirrar miklu hátíðar þegar þjóðin fagnaði tíu alda sögu Alþingis Íslendinga. Heimildir herma að margur hafi vaknað með hroll nokkurn í tjaldi sínu hér á völlunum föstudagsmorguninn 27. júní 1930.

En þegar menn gægðust út var komið blíðuveður eftir hretið kvöldið áður.

„Heil sjá in fjölnýta fold.“ voru ávarpsorð Benedikts Sveinssonar forseta neðri deildar Alþingis þegar hann mælti fyrir minni Íslands á Lögbergi þennan morgun.

Í þessum ávarpsorðum fólst  ekki einasta skírskotun til fornra bókmennta þjóðarinnar.

Þau táknuðu umfram allt annað virðingu fyrir feðrastorðinni, landinu, gögnum þess og gæðum. En ef til vill voru þau einnig áminning um þá miklu og fjölþættu nytsemi sem við höfum af landinu og skyldur okkar við það.

Þær skyldur eru ævarandi og hvíla á herðum sérhvers manns sem hér lifir og starfar.

Það var ræktarsemin við þær skyldur sem kallaði menn saman hér við Furulundinn að kveldi þessa dags til að stofna félagsskap til sóknar og varnar fyrir skógrækt á Íslandi.

Hér höfðu danskir frumkvöðlar meir en þremur áratugum áður stungið niður fyrstu vísum að barrtrjám í landinu.

Hér voru íslensk lög sögð fram í fyrsta sinn. Hér tóku Íslendingar við kristnum sið. Hér hófst íslensk skógrækt. Hver þessara þriggja meiða í íslenskri sögu hefur sitt gildi.

Mönnum kann ef til vill að finnst að einn meiður sé meiri en annar. Og það má rétt vera. Hitt er engin tilviljun að þeir eiga allir rætur hér á þessum stað.

Þegar menn höfðu stofnað Skógræktarfélag Íslands hófst hið fjörugasta þjóðlíf á hátíðarsvæðinu. Samtímafrásagnir segja að Íslendingar hafi þá verið þjóð sem var að skemmta sér, þjóð á hátíð, þjóð án ágreiningsmála, sátt og samlynd, glöð og reif.

Þessi þjóð hefur að sönnu átt margar stundir í sátt og samlyndi og án ágreiningsmála. Þeir tímar hafa líka komið að samlyndið hefur verið grátt og ágreiningsmálin mörg.

Síðustu misseri hafa verið tími sundurlyndis, tortryggni og upplausnar í samfélagi okkar Íslendinga. Þar á sýnist ekki vera neitt lát.

Einmitt þegar svo stendur á er gott að eiga félög skógræktarmanna um land allt og Skógræktarfélag Íslands.

Það segir okkur að minnsta kosti þá sögu að enn er margur bindingurinn í þjóðfélagsgerðinni, sem ekki hefur rifnað eða brostið.

Þegar skógræktarmenn koma hér saman á Þingvöllum í dag mega þeir vera fullir meðvitundar um að starf þeirra hefur því meira gildi sem lausungin er meiri á öðrum sviðum þjóðlífsins.

Sú gildiseinkunn er ekki fólgin í fyrirferð eða stórum orðum. Í dag eru áhrif manna og samtaka þeirra þó helst mæld í upphrópunum.

Á þann mælikvarða er Skógræktarfélag Íslands ekki tengt þeim kröftum sem helst hreyfa til hluti í samtímanum.

Skógræktarstarfið er að sönnu hversdagslegt jarðræktarpuð. Það getur bæði verið hressandi og lýjandi eins og hvert annað verk sem unnið er.

Hinu má þó aldrei gleyma að skógræktin er hugsjón sem er vígð hér á þessum stað með þeim æðstu draumum og markmiðum sem þjóðin á.

Það er hugsjón að klæða landið. Sú hugsjón á stundum í vök að verjast.

Plöntuaðskilnaðarstefnan hefur sótt í sig veðrið eftir því sem kynþáttaaðskilnaður í mannlegu samfélagi hefur horfið á vit sögunnar.

Jafnvel Furulundurinn hér væri ekki óhultur ef ekki nyti við þeirra sem skilja og meta það hugsjónastarf sem hér á helgan reit, ef ekki væri félagsskapur í sókn og vörn fyrir skógrækt í landinu.

Skógrækt rímar illa við þá óþolinmæði og það kviklyndi sem einkennir þjóðlífið öðru fremur nú um stundir. Hún er þvert á móti verkefni staðfestu, þolinmæði og framsýni.

Ef til vill er íslensk skógrækt þó öðru fremur viðfangsefni þrautseigjunnar.

Hvern lærdóm má draga af starfsemi Skógræktarfélags Íslands í öllu rótleysi líðandi stundar? Hvað getur þjóðin lært af starfi þess umfram það sjálfsagða hvernig stinga á niður græðlingum?

Það helst að minni hyggju, að í búð sögulegrar reynslu mælast áhrif manna gjarnan í öfugu hlutfalli við mælgina.

Þegar listaskáldið góða sat hér í Bláskógaheiðinni og sá bergkastalann búinn frjálsri þjóð, gat ei nema guð og eldur hafa gjört svo dýrðlegt furðuverk.

Þau tímamót sem félagsmenn í Skógræktarfélagi Íslands minnast í dag eru í sjálfu sér ekki tilefni til annars en að halda áfram að klæða þetta furðuverk sem við höfum fengið í arf.

Árnaðarósk mín til félagsins er sú ein að því megi farsællega takast að sinna hér eftir sem hingað til því mikla hlutverki:

„að gera úr melnum gróandi teig

að guðsríki íslenskan haga.“

Ris og fall krónunnar og bankanna

Ræða á starfsmannaráðstefnu Landsbankans, 24. ágúst 2010

Þeir þættir í mannlegu eðli sem orsökuðu íslenska Hrunið eru sígilt viðfangsefni og fjarri því að vera sér íslenskir.

Í skáldsögu sinni um Bör Börson, krambúð hans og Sparisjóð Öldurdæla leiddi norski rithöfundurinn Johan Falkberget hugann að mörgum þeim sömu mannlegu brestum sem við sjáum í minna skáldlegri framsetningu í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis.

Ef við vissum ekki að þessi vinsæla skáldsaga var skrifuð á öndverðri síðustu öld gætum við hiklaust sagt að hún væri býsna nákvæm skopstæling á því sem hér gerðist.

Halldór Laxness velti líka svipuðum álitaefnum fyrir sér. Var hann forspár þegar hann skrifaði Guðsgjafarþulu? Þar lét hann Íslandsbersa segja:

„En því miður, Íslandi er haldið á floti af bánka í London, Ísland getur sokkið á morgun ef þeir vilja í London.“

Bendir slíkur skáldskapur til að hugsunin um atburði af þessu tagi hafi lengi blundað í undirmeðvitund þjóðarinnar?

Eftir Íslandsbersa er einnig haft: „Þeir veita ekki lán út á ekkjur í London; guð ekki heldur.“

Var þetta ef til vill það einfalda lögmál sem á endanum brást? Skynjaði Halldór Laxness fyrir fjórum áratugum það sem bankamenn og forstjórar 21. aldar lokuðu augunum fyrir, að á bak við lán þurfti verðmæti, ekki bara snoturt hjartalag?

Við tölum gjarnan um bankahrunið. En voru það bara bankarnir sem hrundu? Svarið er nei. Fyrst hrundi sjálf undirstaða bankastarfseminnar, gjaldmiðillinn.

Ísland á ekki lengur gjaldgenga mynt. Sú staðreynd er hins vegar lítið rædd, nema að því leyti sem flestir forystumenn þjóðarinnar lofsyngja krónuna sem einhvers konar þjóðargæfu eða kraftaverkalækningu.

Hætt er við að umræðan um Hrunið færi okkur lítið úr stað ef við ætlum til frambúðar að loka augunum fyrir því hvað hrundi. Í dag erum við í sömu stöðu og Íslandsbersi þegar víxlarar á Englandi vildu heldur kaupa falsaða peninga en íslenska.

Við erum enn að velta því fyrir okkur hverjir brugðust. Voru það stjórnmálamennirnir? Voru það bankamennirnir? Eða var það þjóðin öll?

Hvað var það sem brast með þjóðinni? Var það siðferðið? Var það þekkingin? Eða ef til vill kjarkurinn til að horfast í augu við veruleikann?

Þjóðin hafði það gott árið 2007. Vandinn er sá að hún lifði um efni fram. Að því leyti var hrunið leiðrétting. Það var vitlaust gefið. Eins má segja að þjóðin hafi verið vakin úr draumaheimi. Spurningin er: Vildum við vakna fyrr til þess veruleika sem við blasti?

Holtaþoka

Stjórnmálaumræðan mótar andrúmsloft hvers tíma. Andrúmsloftið hefur aftur áhrif á ákvarðanir þeirra sem stjórna landinu, fyrirtækjunum og heimilunum.

Í ævisögu séra Sigurðar Stefánssonar alþingismanns í Vigur greinir frá því hvernig Jónas frá Hriflu skipti mönnum í samvinnumenn og stuðningsmenn kaupmanna, góða menn og vonda.

Þessi skipting eitraði síðan alla stjórnmálaumræðu á þeirri tíð.

Einu gilti hvað menn aðhöfðust í viðskiptum. Samvinnumenn voru hvítir englar en kaupmenn þrjótar eða öfugt eftir því hvaðan á var horft.

Á síðustu árum liðinnar aldar fór þess að gæta að forystumenn í stjórnmálum skiptu atvinnulífinu á ný upp í fylkingar góðra manna og vondra. Allt var það með svipuðum hætti og á Hriflungatíð.

Siðferðilegum mælikvörðum var beitt eftir því hverjir áttu í hlut en ekki eftir því hvað gert var. Siðferðileg viðskiptatvíhyggja löngu liðinnar tíðar var vakin til lífs á ný.

Hættan við að nota viðskiptalífið í þessum tilgangi er augljós. Allir hópar eiga óvini sem sjá brestina, en þeir geta um leið treyst á að þeir sem vinveittir eru loki augunum. Smám saman slaknar á aðhaldinu og menn ganga á lagið. Á endanum fer illa.

Þetta er ein af skýringunum á því að við vöknuðum ekki í tíma. Það sem verra er: Þjóðfélagsumræðan virðist enn vera föst í þessu fari. Á vettvangi stjórnmálanna hefur enginn tekið afgerandi forystu um að lyfta röksemdafærslunni á hærra plan.

Það gefur tilefni til að spyrja: Er almenningsálitið ekki að kalla á málefnalegri umræðu?

Svo er annað: Fyrir aldarfjórðungi eða svo sátu forstjórar helstu fyrirtækja landsins sjálfir í stjórnum samtaka vinnuveitenda. Þeir sátu á sáttafundum nótt eftir nótt í kjaradeilum við bensínafgreiðslumenn og fiskverkakonur.

Með nýrri kynslóð stjórnenda urðu þeir of stórir og fínir til að standa í slíku sjálfir. Fyrir vikið rofnaði jarðsambandið sem áður tryggði að menn skildu hvern annan þó að þeir gegndu mismunandi hlutverkum í fyrirtækjum.

Hvort tveggja þetta, tvíhyggjan og jarðsambandsleysið, leiddi þjóðina inn í holtaþoku og vegvillur.

Hefði annars konar ríkisstjórn breytt rás atburða?

Spyrja má hvort kjósendur hefðu getað komið í veg fyrir Hrunið með því að velja aðra flokka til valda í byrjun aldarinnar? Til þess að leita svara við þessari spurningu er nauðsynlegt að líta á nokkur kennileiti.

Um einkavæðingu bankanna var lítill hugmyndafræðilegur ágreiningur. Þannig steig vinstri stjórnin 1988 til 1991 fyrsta skrefið með einkavæðingu Útvegsbankans.

Gagnrýnin á sölu Landsbankans og Búnaðarbankans í byrjun þessar aldar var tæknileg og laut að söluaðferðinni. Hún sætir líka réttmætri gagnrýni í skýrslunni.

Við hefðum því að öllum líkindum fengið einkabanka með vinstri stjórn en mögulega með öðrum eigendum. Hvort þeir hefðu betur kunnað fótum sínum forráð er ógerningur að dæma um.

Stefnan um fljótandi krónu með verðbólgumarkmiði í opnum alþjóðaviðskiptum var ágreiningslaus og mótuð í samstarfi allra flokka í byrjun aldarinnar. Öll þau vandamál sem af því hlutust hefðu því orðið þau sömu.

Hávaxtastefnan hefði eftir sem áður dælt inn erlendu lánsfé úr öllu samhengi við verðmætasköpunina í landinu.

Trúlega væri engin Kárahnjúkavirkjun og ekkert álver í Reyðarfirði ef VG hefði verið í ríkisstjórn. Það hefði dregið úr þenslu en ekki nóg til að koma í veg fyrir Hrun.

Á móti kæmi að engar gjaldeyristekjur væru nú af útflutningi þaðan.

Enginn grundvallarágreiningur var um auknar lánveitingar Íbúðalánasjóðs fyrr en eftir á.

Sjálfstæðisflokkurinn og Samfylkingin bitust um það í kosningunum 2003 hvor biði meiri skattalækkanir.

Við fjárlagagerðina fyrir árið 2007 vildi stjórnarandstaða Samfylkingar og VG eyða í aukna samneyslu öllum þeim litla afgangi sem þáverandi ríkisstjórn áformaði að geyma.

Á þeim tíma töldu Samfylkingin og VG með öðrum orðum að óhætt væri að kosta samneysluna með tekjum af viðskiptahallanum. Þar var enginn grundvallarágreiningur.

Vafalaust hafa ýmsir séð þær hættur sem stöfuðu af 25% viðskiptahalla. Enginn stjórnmálaflokkur gekk hins vegar hreint til verks og sagði að koma yrði í veg fyrir þann lífskjarabata sem vaxandi viðskiptahalli bauð upp á.

Enn síður fundust þeir sem sögðu að vinda yrði ofan af þeim lífskjörum sem skuldasöfnunin veitti. Kaldi veruleikinn er þó sá að það var eina leiðin til að hindra það sem verða vildi. Það vantaði einfaldlega framboð á íhaldsúrræðum.

Niðurstaðan er þessi:

Álitamál er hvort annars konar einkavæðing hefði leitt til meiri varkárni í bankastarfsemi og við með því komist hjá falli bankanna.

Ekkert bendir til að önnur stjórn hefði heft viðskiptahallann og með því komið í veg fyrir hrun krónunnar.

Skýrslan er undirstaða málefnalegrar umræðu

Athyglivert er að eðli stjórnmálaumræðunnar hefur ekkert breyst eftir að skýrsla rannsóknarnefndar Alþingis kom út. Fram hjá því verður þó ekki horft að skýrslan leggur góðan grundvöll að málefnalegri og upplýstri umræðu um endurreisn samfélagsins.

Hvorki ríkisstjórnin né stjórnarandstaðan hafa þó kosið að nota skýrsluna sem vegvísi að endurnýjaðri hugmyndafræðilegri umræðu.

Efni hennar hefur helst verið notað til þess að viðhalda þeim skotgrafahernaði sem ríkti fyrir Hrun. Umræðan ber þess lítil merki að menn fengu nýja málefnalega viðspyrnu.

Skýrslan varpar mjög skýru ljósi á samhengi og baksvið þess sem gerðist. Hún byggir á glöggri hagfræðilegri og viðskiptalegri greiningu á rás efnahagslífsins og þróun bankanna og stærstu fyrirtækja í landinu.

Vera má að það hafi valdið einhverjum vonbrigðum að í henni voru ekki falin mikil ný sannindi. Satt best að segja er það þó

fremur til að auka trúverðugleika verksins.

Með vissum hætti má segja að athyglisverðustu niðurstöður á hagfræðilegri hlið málsins séu þær að í raun réttri var fall bankanna óumflýjanlegt eftir 2006.

Eftir þau tímamörk hefðu nær allar aðgerðir eða athafnir af hálfu ríkisstjórnar, Seðlabanka og fjármálaeftirlits leitt til þess að flýta falli bankanna.

Það er helst að kröftug uppbygging gjaldeyrisvarasjóðs hefði komið að einhverju haldi eftir 2006. Þeir fjármunir hefðu þá ekki verið nýttir til að hækka laun opinberra starfsmanna eða í opinbera fjárfestingu í velferðarkerfinu.

Var þjóðin tilbúin til að færa fórnir og nota þær krónur í varnir fyrir fjármálakerfið og fjármálalegan stöðugleika? Hafði hún skilning á því? Eða brugðust stjórnmálamenn í því að koma henni í skilning um það?

Andvaraleysið hlóðst upp að því er best verður séð frá aldamótum og fram til 2006. Vandinn er hins vegar sá að erfitt er að skilgreina einhvern einn atburð á þeim árum sem þau vatnaskil að allir máttu sjá hvert stefndi.

Viðskiptahallinn sem fylgdi í kjölfarið er þó órækur

vitnisburður um að þjóðarbúskapurinn færði mönnum betri lífskjör en hann stóð undir.

Það er gömul saga og ný að ekki hefur verið til vinsælda fallið að segja frá þeim veruleika í heyranda hljóði fyrr en í fyrsta lagi eftir á.

Veikleikar skýrslunnar

Veikleikar skýrslunnar snúa ekki að hagfræðilegri og viðskiptalegri greiningu á því að krónan hrundi og bankarnir féllu eða þeirri gagnrýni á viðskiptahætti stjórnenda og eigenda bankanna sem þar kemur fram. Þeir snúa fremur að réttarstöðu þeirra embættismanna og stjórnmálamanna sem sæta áfellisdómum.

Að sumu leyti eru þessir veikleikar formlegs eðlis.Nefna má í því sambandi að skautað er í kringum sjónarmið um vanhæfi nefndarmanna með léttari hætti en lesa má úr dómum og úrlausnum umboðsmanns Alþingis á umliðnum árum.

Þá er ljóst að andmælaréttur þeirra stjórnmálamanna og embættismanna sem hlut eiga að máli var aðeins formlegur en ekki efnislegur.

Hér má einnig nefna að hugtakið vanræksla er notað í rýmri

merkingu en hefð er fyrir í dómaframkvæmd.

Efnislegu ágallarnir eru þeir að ekki er sýnt fram á orsakasamhengi milli falls bankanna og einstakra athafna og athafnaleysis á árinu 2008 sem eru tilefni ásakana um vanrækslu nokkurra stjórnmálamanna og embættismanna.

Þá er erfitt að koma því heim og saman að athafnir eða athafnaleysi á árinu 2008 geti verið tilefni til lagalegrar ábyrgðar í því ljósi að nefndin kemst að þeirri niðurstöðu að bönkunum hafi ekki verið viðbjargandi eftir 2006.

Hugsanlega hefði verið ódýrara að flýta falli bankanna á fyrri hluta ársins 2008. Nefndin sýnir þó ekki fram á það. Þjóðnýting Glitnis flýtti sennilega fyrir fallinu. Sú ákvörðun sætir eigi að síður gagnrýni í skýrslunni.

Sálin og frystihúsin

Hrun krónunnar og bankanna hefur leitt til þó nokkurrar þrætubókar um hugmyndafræði. Forsætisráðherra hefur hafnað stefnu breska Verkamannaflokksins, svokölluðum Blairisma, og beðist afsökunar á að flokkur hans skyldi hafa gengið slíkri öfga frjálshyggju á hönd.

Við þekkjum hins vegar lítið þá hugmyndafræði sem á að

koma í staðinn en kynnumst henni smám saman. Síðan hefur stjórnarandstaðan verið heldur spör á hugmyndafræði af sinni hálfu.

Í Kristnihaldinu lét Halldór Laxness Umboðsmann biskups og séra Jón prímus takast á um djúpar hagfræðilegar og siðrænar spurningar. Þannig sagði Umboðsmaður biskups:

„Það er mín skoðun að sálin hafi forgangsrétt umfram hraðfrystihúsin.“

Séra Jón svaraði: „Ég held að hraðfrystihúsin séu nær guði en sálin.

Umbi: Ég hefði þó haldið að fyrsta skrefið væri að koma sér saman um, að eitthvað sé satt, og reyna síðan að lifa eftir því í félagi.“

Var ekki tilgangur rannsóknarskýrslunnar einmitt sá að við gætum komið okkur saman um það sem er satt, svo að við mættum síðan lifa eftir því í félagi? Hvernig hefur það gengið?

Rannsóknarskýrslan svarar því að vísu ekki hvort sálin standi nær guði en hraðfrystihúsin.

En niðurstaða hennar er skýr um annað. Fall bankanna og

hrun krónunnar er ekki skrifað á reikning markaðshagkerfisins og þeirra breytinga í frjálsræðisátt sem orðið hafa síðasta aldarfjórðung.

Það sem á skorti var fyrirhyggja og virðing fyrir reglum og siðferðilegum gildum bæði í rekstri þjóðarbúsins í heild, í bönkunum og einstökum fyrirtækjum atvinnulífsins.

Krónan hrundi og bankarnir féllu í sams konar hagkerfi og nágrannar okkar á Norðurlöndum búa við. Margir kusu hins vegar að nota þessa atburði til að krefjast grundvallarbreytinga á hagkerfinu.

Þau sjónarmið fengu meðbyr í kosningunum fyrir ári. Sá ríkisstjórnarflokkanna sem vill ganga lengra en aðrir flokkar í því að hverfa frá markaðshagkerfinu kaupir augljóslega ekki þá niðurstöðu skýrslunnar að ekki sé við markaðskerfið að sakast.

Þó að skýrslan leiði í ljós að grundvallarreglur hagkerfisins hafi verið þær sömu og hjá þeim þjóðum sem við tengjumst helst menningarlega og viðskiptalega standa hin breiðu pólitísku spjót eigi að síður á frjálshyggjudraug sem hvergi kemur við sögu í rannsóknarskýrslunni.

Engum vafa er undirorpið að við svo búið hljóta

hugmyndafræðileg átök um grundvöll hagkerfisins að verða Þrándur í Götu endurreisnarinnar. Minni orka fer að sama skapi í að taka á því sem raunverulega brást og rannsóknarskýrslan gerir góða grein fyrir.

Þegar kemur að hugmyndafræðinni um það hvernig stýra á samfélagi eins og okkar hefur skýrslan ekki enn megnað að leiða menn saman um það sem er satt og lifa má eftir í félagi.

Eitt skýrasta dæmið um þetta eru þær breytingar sem verið er að gera á skipulagi sjávarútvegsins. Þar er smám saman verið að hverfa frá markaðsskipulagi til félagslegra sjónarmiða og lausna. Ríkisstjórnin tekur ekki málstað hraðfrystihúsanna af því að þau þurfi að bera sig fremur en séra Jón prímus.

Hvert stefnum við?

Hvert stefnum við? Fátt er til svara við þeirri spurningu.

Við erum enn að lifa á lánum eins og fyrir Hrun. Við erum að veikja höfuðatvinnugrein þjóðarinnar. Við erum ekki að koma fótum undir nýja fjárfestingu til þess að auka verðmætasköpun.

Með tilstyrk Alþjóðagjaldeyrissjóðsins er okkur þó væntanlega að takast að stöðva afleiðingar Hrunsins. Sjóðurinn fer hins

vegar eftir eitt ár.

Eftir það stöndum við á eigin fótum. Þá lýkur félagslegri fjármálaaðstoð alþjóðasamfélagsins. Hvert stefnir þaðan í frá?

Við gerðum upp við fortíðina í kosningum fyrir ári. Við höfum á hinn bóginn ekki fengið tækifæri til að kjósa um framtíðina enn. Enginn stjórnmálaflokkur hefur lagt framtíðarsýn fyrir kjósendur.

Ísland einangraðist í ársbyrjun 2008. Í einni af mörgum bókum um Hrunið er því haldið fram að vondir útlendingar sem vilja Íslendingum illt hafi setið um landið.

Af skýrslu rannsóknarnefndarinnar má þó fremur draga þá ályktun að þá einangrun megi skrifa á okkar eigin reikning.

Mergur málsins er sá að við þurfum að gera upp við okkur hvernig við ætlum að rjúfa einangrun landsins. Viljum við standa einir og sér í samfélagi þjóðanna eða stíga með stolti ný skref í samstarfi fullvalda Evrópuþjóða?

Við þurfum ennfremur að gera upp við okkur hvort við ætlum til frambúðar að nota mynt sem ekki er gjaldgeng í alþjóðaviðskiptum.

Þá þurfum við að gera upp við okkur hvort við ætlum að byggja allt okkar á einhæfri framleiðslu sjávarafurða úr auðlind sem ekki stækkar eða hvort hér á að skapa samkeppnisskilyrði fyrir nýjar atvinnugreinar og hagvöxt.

Enn sem komið er hafa stjórnmálin ekki veitt svör við þessum spurningum.

Stjórnskipunin

Hrunið vakti upp umræðu um stjórnskipun landsins. Ýmsir telja að í henni megi finna skýringar á okkar illu örlögum.

Rannsóknarskýrslan bendir þó ekki til þess, þó að í siðferðihluta hennar megi finna skynsamlegar ábendingar um hlutverkaskipti og ábyrgð æðstu handhafa ríkisvaldsins.

Stjórnarskrárbreytingar eru nauðsynlegar fyrir margra hluta sakir. Ekkert rökrænt samhengi er hins vegar á milli Hrunsins og stjórnarskrárinnar.

Stjórnkerfisbreytingar munu ekki færa neinar einfaldar lausnir á þeim vanda sem leitt hefur af Hruninu.

Niðurstaðan

Niðurstaðan er þessi:

Hrunið hefur ekki aðeins skilið eftir fallna banka, ónýta krónu og skuldabagga heimila og atvinnufyrirtækja heldur hefur það búið til hugmyndafræðilega kreppu.

Þá kreppu hefur okkur ekki enn tekist að leysa. Það er verkefni dagsins. Eða eins og þeir félagar undir jökli sögðu:

„Umbi: Á þá bara að hafa skáldlegt hugarflug í staðinn fyrir réttlæti?

Séra Jón: Samkomulag er það sem skiptir máli. Annars verða allir drepnir.“

Vigdís Finnbogadóttir á forsetastóli

Ræða hjá Rótarýklúbbi Miðborgar 26.04.10

Vigdís Finnbogadóttir á áttatíu ár að baki um þessar mundir. Hér á að ræða forsetaferil hennar af því tilefni. Þá liggur fyrst fyrir að spyrja: Hvað var það fólk að hugsa sem greiddi henni atkvæði sunnudaginn 29. júní 1980?

Ég á ekki auðvelt með að svara því svo fullt mark sé á takandi. Ástæðan er einföld. Ég var hreinlega ekki í því liði. Þann dag átti ég samleið með meirihlutanum sem tapaði.

Tíðindi þessa sunnudags hér uppi á Íslandi voru sannarlega söguleg á veraldar vísu. Þetta var í fyrsta skipti sem kona var kjörin þjóðhöfðingi í almennum kosningum.

Skömmu fyrir þennan sögufræga kjördag átti ég starfs míns vegna tal við framkvæmdastjórna Alþýðusambandsins. Undir lokin bar kosningarnar sem fyrir dyrum stóðu á góma.

Báðir höfðum við í hyggju eftir mismunandi köldu mati rökvísinnar að greiða ríkissáttasemjaranum atkvæði okkar. Hvern mann hann hafði að geyma vissum við af reynslu.

Nokkrum dögum eftir kosningar bar fundum okkar saman á ný. Ég sagði þá: Við töpuðum. Hann svaraði: Ekki ég. Þegar ég kváði sagðist hann hafa skipt um skoðun á tröppunum á leiðinni inn í kjörklefann. Hann hefði fengið á tilfinninguna að betra væri fyrir Ísland að kjósa Vigdísi.

Ég held að einmitt þarna hafi skilið á milli Vigdísar og annarra frambjóðenda. Það var tiltölulega einfalt fyrir hvern mann með sæmilegt hyggjuvit að sjá fyrir hvern forseta karlarnir höfðu að geyma, sem við hana kepptu.

Á hinn bóginn gat rökvísin ein ekki leiðbeint mönnum um hvers konar forseti ætla mætti að byggi í Vigdís Finnbogadóttur. Menn urðu í ríkari mæli að láta eigin tilfinningar ráða um það mat.

En hvernig í ósköpunum á svo að meta hvort forseti hefur reynst þjóð sinni vel eða illa? Eru einhverjir löggiltir mælikvarðar sem nota má í því skyni? Ég þekki þá ekki.

Það eina sem mér kemur til hugar er að stilla stjórnskipunarreglunum upp sem ramma og reyna svo að sjá fyrir mér hvernig myndin af athöfnum Vidgdísar á forsetastóli fellur inn í hann. Ég reyni svo að horfa á þá mynd fremur frá sjónarhorni raunsæis en rómantíkur.

Stjórnskipunarreglurnar eru gamlar. Reyndar eru þær líka úreltar. Það á þá eins við rammann sem forsetamyndin er sett í. Orðalagið um regluverkið er frá þeim tíma sem við og Danir bjuggum við annað stjórnkerfi.

Þá var valdajafnvægi milli konungs sem fór með ríkisstjórnarvaldið og þjóðþingsins sem fór með löggjafarvaldið ásamt konungi.

Þessu var kollvarpað með þingræðinu í byrjun síðustu aldar. Orðalaginu um völd konungs var eigi að síður haldið óbreyttu.

Til þess að marka hinn nýja sið var bætt við mismunandi ljósum eða óljósum setningum sem gera valdheimildirnar að mestu marklausar. Þetta leiðir til misskilnings og árekstra.

Þegar kom að lýðveldisstofnuninni var okkur meiri vandi á höndum en Dönum fyrr. Konungdæmið þar er hæsti tindur gamals stéttarskiptingakerfis. Þeir kusu að varðveita hann sem einingatákn ríkisins. Það var vandalaust þar.

Ísland var hins vegar ekki stéttaskiptingarsamfélag með sama hætti. Eðli máls samkvæmt var vandasamara fyrir lýðræðislega kjörinn fulltrúa almennings að ganga inn í stjórnskipunarreglur sem sniðnar eru fyrir arfakónga stéttarskiptingarkerfis.

Forseti Íslands er eins og kóngurinn að formi æðsti handhafi ríkisstjórnarvaldsins og að efni án eiginlegra pólitískra valda. Munurinn er sá að forsetinn er fremstur á meðal jafningja og nýtur engrar upplyftingar frá fornu stéttaskiptingarkerfi.

Í stjórnarskránni segir ekkert um einingarhlutverk forsetans. Flestir eru þó þeirrar skoðunar að það sé æðsta skylda hans rétt eins og konungsins áður. Sú skylda verður helst ráðin af því að í stjórnarskránni er ekki gert ráð fyrir að forsetinn hafi pólitísk völd.

Hann þarf því ekki að dragast inn í pólitískar þrætur, en getur það vitaskuld, ef hann kýs svo, eins og dæmin sanna.

Verkefnið er þá að skoða hvort myndin af Vigdísi á forsetastóli fellur inn í þennan íslenska ramma einingarhlutverksins. Í þeirri mynd eru þrír litir sterkastir.

Sá fyrsti sýnir einu valdmöguleika forsetans, sem felast í stjórnarmyndunum og áhrifum þess að synja lögum staðfestingar. Annar sýnir varðstöðu um íslenska menningu. Sá þriðji sýnir stuðning við atvinnuvegina og útflutinginn.

Ég sagðist ekki vita hvað kjósendur Vigdísar voru að hugsa 1980. Eftir fernar kosningar þar sem nýr forseti hefur komið til sögunnar má þó álykta nokkuð um hugsanir stærsta minnihlutans í þau þrjú skipti sem hann réði og meirihlutans í eitt þeirra.

Engu er líkara en í öll skiptin hafi eins konar uppreisnarandi ráðið ríkjum. Sá hluti þjóðarinnar sem ráðið hefur vali nýs forseta sýnist á hverjum tíma hafa sett lóð sín á þær vogarskálar sem jöfnuðu stöðuna á móti vogarskálum ríkjandi valds.

Þessir kjósendur hafa fremur litið á forsetann sem ankeri en skipsskrúfu á þjóðarskútuna.

Þannig varð fyrrum fjármálaráðherra og forsætisráðherra uppreisnarframbjóðandi gegn dómkirkjuprestinum sem studdur var af ráðandi öflum 1952 . Eftir sextán ár var þetta uppreisnarafl orðið að valdaafli sem fór halloka fyrir nýju uppreisnarafli úr fræðasamfélaginu.

Árið 1980 var leikhússtjóri úr röðum kvenna síðan eins og sniðinn í þetta hlutverk uppreisnarforingjans. Leikhússtjórinn keppti þar við tvo karla úr þungavigtarflokki embættismannakerfisins og einn sem nýlega hafði gert sjálfan sig að guðföður sitjandi ríkisstjórnar.

Þessi uppreisnarandi á sennilega rætur í þeirri séríslensku hugsun að framlengja danskt konungdæmi án skírskotunar til gamallar stéttarskiptingar. Að þessu leyti hafa forsetakosningar verið uppreisn jafnvægislistarinnar.

Annað verður ekki sagt um Vigdísi Finnbogadóttur en að hún hafi svarað þessu kalli jafnvægislistarinnar skýrt og vel.

Vandi allra uppreisnarmanna er hins vegar sá að andinn sem skóp uppreisnina vill gjarnan dofna með tímanum.

Styrkur Vigdísar á forsetastóli fólst meðal annars í því að henni tókst býsna vel að varðveita þennan anda sem kjósendur í öllum forsetakosningum virðast leita að.

Í ríkisráðinu var hún allan tímann ankeri fólksins. Hún kunni og virti skilin á milli þess og skipsskrúfunnar.

Það hjálpaði henni í þessu tilliti að vera ekki þjökuð af valdaþrá. Einu gildir hvort það lá í eðli hennar eða hyggindum.

Við stjórnarmyndanir fór Vigdís troðnar slóðir. Þeir starfshættir helgast af þingræðisreglunni. Ríkisstjórnir koma og fara á ábyrgð Alþingis en ekki forsetans. Forsetinn stýrir hins vegar gangi mála og ekki er sama hvernig að því er staðið.

Af eigin raun get ég dæmt um að þetta hlutverk tók Vigdís hátíðlega í þeim skilningi að hún gekk að því vel undirbúin.

Hún átti trúnaðar- og milligöngumenn í öllum flokkum og þekkti því pólitíska málavöxtu bæði framsviðs og baksviðs. Í samtölum við formenn flokka spurði hún þeirra spurninga sem máli skiptu og ekkert umfram það.

Stundum sýndist mér hún skrifa hjá sér í litla kompu það sem viðmælandinn hafði fram að færa; í önnur skipti ekki, eða ekki svo að til sást. Ég trúi að þar sé enn ósögð saga.

Við stjórnarmyndunina 1983 gerði Vigdís tilraun sem vert er að nefna. Í nokkra daga lét hún viðræður flokksformanna standa eins og opna bók og fól engum umboð til stjórnarmyndunar. Ég tel að þarna hafi komið fram vísir að betra vinnulagi en hefðin hefur fest í sessi.

Í raun réttri er engin ástæða fyrir forseta við slíkar aðstæður að veita umboð til stjórnarmyndunar fyrr en einhver hefur með óyggjandi hætti sýnt fram á að hann eigi raunhæfan möguleika á stuðningi meirihluta Alþingis.

Það setur strax meiri þrýsting á þingið að ganga beint til verks. Hefðbundna aðferðin, sem kennd er við hringekju, opnar meir fyrir tafaleiki og undirmál.

Í heild komst Vigdís Finnbogadóttir vel frá glímunni við þetta oft vandasama stjórnskipulega hlutverk á pólitískum upplausnartíma.

Annað stjórnskipulegt hlutverk lýtur að staðfestingu laga eða öllu heldur áhrifum þess að forseti hafnar staðfestingartillögu ráðherra eða skýtur henni á frest. Þar reyndi á Vigdísi í tvígang.

Í fyrra sinnið hafði ríkisstjórnin fengið Alþingi til að samþykkja lög um bann við verkfalli flugfreyja. Einn af þingmönnum stjórnarandstöðunnar sá öðrum fremur til þess með málþófi að umræður á Alþingi teygðust inn á fyrstu stundir þess dags sem konur höfðu sammælst um að koma saman til útifundar til að minnast þess að tíu ár voru frá kvennafrídeginum 1975.

Sá stjórnarandstöðuþingmaður sem hlut átti að máli var með þessu fyrst og fremst að ergja ríkisstjórnina. En hann kaus að flækja forseta Íslands í þá glímu. Vitað var og virt að forsetinn hafði í hyggju að vera virkur þátttakandi með öðrum konum í landinu á þessum degi og sinna ekki stjórnarathöfnum.

Það liggur í eðli slíkra laga sem þarna voru á ferðinni að þau þurfa að öðlast gildi tafarlaust. Ríkisstjórnin gat því ekki sætt sig við að þessi leikflétta eins alþingismanns og tillitsleysi gagnvart forseta Íslands tefði framgang málsins.

Samgönguráðherra hótaði að segja af sér ef lögin yrðu ekki undirrituð án tafar. Starfandi forsætisráðherra hélt til Bessastaða og skýrði mál ríkisstjórnarinnar. Hann kom rólegur en án niðurstöðu af þeim fundi.

Forsetinn fann síðan jafnvægi hlutanna. Staðfesti lögin þegar komið var fram á dag. Þannig gat Vigdís sýnt virka samstöðu með íslenskum konum um leið og hún sýndi skilning á stöðu ríkisstjórnarinnar.

Morgunblaðið hélt því fram að ríkisstjórnin hefði hugleitt og jafnvel hótað að líta á aðgerðaleysi forsetans að morgni þessa dags sem staðfestingarsynjun með þar til greindum afleiðingum. Páll Valsson og Guðni Th. Jóhannesson vísa í þetta sem staðreynd í bókum sínum um Vigdísi og Kristján Eldjárn.

Þetta er hins vegar rangt og kom aldrei til tals milli formanns Sjálfstæðisflokksins og starfandi forsætisráðherra. Aukheldur útilokuðu starfsreglur ríkisráðs atburðarás af því tagi.

Þegar lögin um aðild að Evrópska efnahagssvæðinu komu til staðfestingar tæpum áratug síðar stóðu mörg spjót á forsetanum. Vigdís var þá undir miklum þrýstingi þar á meðal frá fólki er stóð henni nærri að synja um staðfestingu og vísa málinu þar með í þjóðaratkvæði.

Forsetinn vildi ekki afgreiða málið utan ríkisráðs eins og ráðherra hafði lagt til og óskaði því eftir sérstökum fundi í því. Það var rétt mat. Ríkisráðsfundurinn var haldinn í gamla stjórnarráðshúsinu við kertaljós og er eftirminnilegur öllum sem þar sátu.

Að minni hyggju er þetta einn mikilvægasti fundur ríkisráðs frá upphafi. Forsetinn staðfesti lögin með sérstakri skýringu í gerðabók ríkisráðs. Þar var grein gerð fyrir andstæðum sjónarmiðum í málinu.

Niðurstaða forsetans um staðfestingu byggðist á skýrum

skilningi á einingarhlutverki embættisins. Það var á þessum fundi sett ofar öllum öðrum álitaefnum.

Bókun forsetans hefur í þessu ljósi mikið stjórnskipulegt gildi og verður virt í þeim fræðum því meir sem frá líður. Síðari atburðir hafa þegar gefið henni mikið gildi.

Í báðum þessum tilvikum sýndi Vigdís að stjórnmálareynsla eða háar lærdómsgráður í stjórnmálavísindum eru ekki endilega það veganesti sem forseti Íslands þarf helst á að halda.

Hitt skiptir meira máli að skilja eðli stjórnskipunarinnar, virða formkröfur hennar og kunna þá list að leyfa ólíkum skoðanahópum að finna í sömu andránni samkennd með hjartslætti þjóðhöfðingjans.

Þetta er galdur sem Vigdís hafði á valdi sínu, en reynslan sýnir að er ekki öllum gefinn.

Þó að stjórnarskráin mæli ekki svo fyrir hafa flestir litið svo á að það sé þáttur í einingarhlutverki þjóðhöfðingjans að hlú að þeim sífrjóa lauk sem íslensk menning og íslensk

tunga eru sprottin af. Stundum verður það að vísu eins og staglkennd orðræða eða óáhugaverð jarðvinna.

En kunni enginn þá list að gæða staglið lífi, reita illgresið og stinga niður nýjum vísum fölnar þetta blómskrúð. Ekki má gleymast að af því er sjálfstæðið sprottið.

Vigdísi reyndist þetta létt og í hlutverki þjóðhöfðingja var hún öðrum áhugasamari og samviskusamari á þessu sviði. Það sem meira er: Þetta virkaði aldrei eins og skylduverk; miklu fremur sem einlægur innblástur. Þess vegna bar það starf hennar ávöxt.

Mörgum finnst að það sé hlutverk forseta Íslands að greiða götu íslenskra viðskiptafyrirtækja á erlendri grundu. Um það má deila. Mestu skiptir þó hvernig fæti er stigið niður í þeim leik. Það er svo stutt út af bjargbrúninni.

Vissulega getur það verið lyftistöng fyrir Ísland ef þjóðhöfðinginn leggur þá steina að undirstöðum viðskipta sem vísa til bókvits og verkvits þjóðarinnar. Það kunni Vigdís og gerði í ríkum mæli.

Það má meta. Hitt er þó fremur þakkarvert að hún skuli ekki hafa látið leiðast til þess að verða að eins konar dyraopnara fyrir forstjóra viðskiptalífsins.

Þegar allar þessar útlínur, sem sýna störf Vigdísar Finnbogadóttur á forsetastóli, eru felldar saman í eina heild og settar inn í ramma stjórnskipunarreglnanna birtist mynd sem hún má vera sátt við og ég hygg að þjóðin sé stolt og hreykin af .

Ef við hugsum okkur þetta sem þræði í veflistaverki sýnist

uppistaðan hafa verið raunsæi en ívafið rómantík. Og trúlega hefur ívafið snert meir við tilfinningum fólksins í landinu.

Ætlunin var ekki að leggja mat á tilfinningalegt samband Vigdísar og þjóðarinnar. Það segir hins vegar meir en mörg orð um þann hluta málsins að nú fjórtán árum eftir að hún lét af forsetaembætti er hún enn eina sameiningartákn þjóðarinnar.

Árið 1926 bað breski utanríkisráðherrann konung um að takast á hendur opinbera heimsókn til Spánar til að liðka

fyrir málum í samskiptum við þarlend stjórnvöld. Konungur neitaði og sagði að slíkar heimsóknir væru úreltar og hefðu ekki pólitískt gildi lengur. Tímarnir voru að breytast og konungur skynjaði það.

Þegar Vigdís Finnbogadóttir fór í fyrstu opinberu heimsókn sína til Danmerkur höfðu tímarnir breyst á ný. Einstæð móðir og fyrsta konan í heimssögunni til þess að verða kjörin þjóðhöfðingi í lýðræðislegum kosningum opnaði hug og hjarta dönsku þjóðarinnar.

Það er enn í minnum haft. Hitt er þó merkilegara að áhrif þessarar heimsóknar eru ekki horfin. Þeir sem til þekkja vita að enn er það svo að enginn þjóðkjörinn fulltrúi Íslands kemur til Danmerkur með jöfn áhrif og sömu geislavirkni eins og finna má þegar Vigdísi ber þar að garði.

Þegar Vigdís hafði setið í átta ár var sérstakt ánægjuefni fyrir mig, dag einn fyrir ríkisstjórnarfund, að fara yfir ganginn í stjórnarráðshúsinu til reglulegs samráðs við forseta. Þar var Vigdís hvött til framboðs á ný.

Kjarni málsins er sá, þegar hér var komið, að nú vissu allir

hvaða forseta Vígdís hafði að geyma. Getgátur tilfinninganna þar um heyrðu sögunni til.

Nú var hvatningin sett fram af kaldri rökvísi. Hún hafði unnið til þess trausts sem flestir höfðu aðeins á tilfinningunni átta árum fyrr.

Stuðningurinn við Vigdísi 1988 var svo afgerandi að

honum verður aðeins jafnað til fjölda þeirra sem samþykktu lýðveldisstofnunina á sínum tíma. Það segir sína sögu um stöðu Vigdísar á hátindi ferilsins.

Allir forsetar lýðveldisins hafa aukið veg sinn í embætti. Flestum finnst svo sjálfgefið að forsetar skili jafn risháu embætti og þeir tóku við. Ég held reyndar að Vigdís hafi hækkað burst þess lítið eitt.

Reynslan hefur síðan sýnt að það er ekki sjálfgefið. Embættið sjálft getur einfaldlega risið og fallið eftir því hver situr það.

Þegar öllu er á botninn hvolft gaf Vigdís meira af sér í embætti en þjóðin átti réttmætt tilkall til. Í því liggur

árangur starfs hennar og sú ástsæld er hún naut.

Af ævisögu Vigdísar má ráða að hún og flestir stuðningsmenn hennar hafi litið svo á, þegar hún fór fyrst í framboð, að hún þyrfti að sanna að einstæð móðir gæti valdið þessu hlutverki.

Þetta var varnarstaða. Án þess að vita hygg ég að hún hafi sjálf skynjað þessa stöðu sem vörn en ekki sókn. Að sumu leyti held ég líka að hún hafi allan tíman verið að sanna

fyrir sér og þjóðinni að þetta gengi upp.

Eftir á að hyggja er ég ekki viss um að þessi mynd sé eins og hún er sögð vera. Þvert á móti: Trúlega hefði Vigdís ekki orðið sá forseti sem hún reyndist hefði hjúskaparstaða hennar verið sú sem flestir töldu normal fyrir Bessastaði á þeim tíma.

Ástæðan er sú að 29. júní 1980 varð hún meira en forseti. Hún gekk bókstaflega í hjúskap við þjóðina. Ég held að ástríða hennar og samviskusemi í þeirri sambúð hafi ekki skilið eftir orku í hefðbundið stúss af því tagi.

Tvöfaldur hjúskapur í þessum skilningi hefði sennilega fært okkur ástríðuminni forseta. Frá fyrsta degi var hún einfaldlega ómeðvituð í sókn en ekki vörn.

Þetta er sú mynd af forsetaferli Vigdísar Finnbogadóttur sem ég hef keypt í búð reynslunnar.